| Estandarizado | Paleografía | Traducción | Diccionario | Comentario |
|---|---|---|---|---|
a | Â | es privativa porq[ue] significa privacion, carencia, defecto, y asi unida a los nombres hace q[ue] estos signifiquen la carencia de lo q[ue] sin esa union significaban | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] qualli bueno, âqualli malo, tetlamacatqui, obdecente, atetlamacatqui desobed[ecen]te nihueliti, puedo, anihueliti no puedo, en lugar de amo nihuelitiuj Cuix atiaz? (en lugar de cuix amo tiaz?) por ventura no iras? |
a | Â | privativa e interrogativa. vide Amonel | 17?? Bnf_362bis | |
a | Â? | Aunq[ue] son adverbios de negacion, pero por ser interrogativo afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si digo algo a alguno, y no lo cré, le puedo decir: Cuix amonel? Vel, Cuix amo? vel, Cuix â tiquittaz? No le veras? esto es, veras como es asi. Todos pueden ir sin el interrogar ? cuix, menos anel? |
a + | Manen â | Quando al imperat[iv]o se quiere hacer afirmativo, de manera q[ue] con el se mande, o encargue mucho una cosa se le antepone estas particulas. Es afirmat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] manen titlatlaco. No peques. Es vetat[iv]o manen â timoyolcuitia. Cuidado no dexes de confesarte. Es afirmat[iv]o manen tihuetzi. Mira no te caigas. Es vetat[iv]o manen â tihuetz. Cuidado no dexes de caerte. |
a + | Manen â | vide Ma. Manen | 17?? Bnf_362bis | |
acachto | Acachto | vide Oc acachto. | 17?? Bnf_362bis | |
acachto | Acatto | [vide Oc acatto]. | 17?? Bnf_362bis | |
acachto | Acatto | vide Oc acachto. | 17?? Bnf_362bis | |
acachtopa | Acachtopa | vide Oc acachtopa. | 17?? Bnf_362bis | |
acachtopa | Acatopa | primero, antes | 17?? Bnf_362bis | Ma acatopa, Nopiltzinê xictlapopolhui in motecocolicauh, auh zatepan, vel, quinzatepan timoyoleuitiz. Perdona primero a tu enemigo, hijo mio, y despues te confesarás. |
acachtopa + | Oc acachtopa | Antes primero, ante todas cosas | 17?? Bnf_362bis | In iquac anmehua, oc acatto ammomatequizquê. Quando os lebantais, la primera cosa q[ue] haveis de hacer es labaros las manos. In iquac tictlachpanaznequi oc ye achto in titlaahuachiz. Quando quieras barrer, primero haz de regar. Oc acattopa ninoteochihuaz, quintepan nitlaquaz. Rezaré primero, y despues comeré. |
acampa | Acampa | en ninguna parte | 17?? Bnf_362bis | Acampa niaz. A ninguna parte ire. |
acan | Acan | en ninguna parte. | 17?? Bnf_362bis | Acan niquitta, acan nicnepanoa, en ning[un]a parte lo veo, ni doy con el. |
acan ma | Acan mâ | en ninguna parte, (negando enteramente) | 17?? Bnf_362bis | Acan iuhqui niccaqui, acan mâ oniccac in iuhqui in tlachihual in tlatoquê. en ninguna parte he oido coza semejante, en ning[un]a parte he oido {passar} q[ue] los principales hagan tales cosas. |
acazayac | Acazayac | lo mismo q[ue] Azayac | 17?? Bnf_362bis | |
acazomo | Acazomo | lo mismo q[ue] Azo amo | 17?? Bnf_362bis | |
acazomo | Acazomo | Quiza no | 17?? Bnf_362bis | |
acazomo iuh | Acazomo iuh | lo mismo q[ue] Amo iuh | 17?? Bnf_362bis | |
acazomo iuhqui | Acazomo iuhqui | lo mismo q[ue] Amo iuh | 17?? Bnf_362bis | |
ace + | Cuix acê | lo mismo q[ue] cuix azoyê | 17?? Bnf_362bis | |
acemellecan | Acemellêcan | vide Cemellê | 17?? Bnf_362bis | |
acemellecan | Acemellêcan | No es lugar de quietud y sosiego | 17?? Bnf_362bis | Acemellecan, aihuianyocan in tlalticpac. No hay sosiego ni quietud en el mundo. |
ach quemman | Ach[ ]quemman | No se a q[ue] hora | 17?? Bnf_362bis | Quemman oc ceppa titlaquaz? Achquemman, azonel nepantla in tonatiuh. A q[ue] horas has de comer? No se a q[ue] horas, parece q[ue] a medio dia. |
achca | Achca | amenudo, frequentemente. y si se le antepone Za significa mas frequencia [vel achtzan] | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Iniquac itlâ tictlazotla achca, vel achtzan ompa tontlachia in canin ca in tlein titlazotla. quando tenemos aficion a alguna cosa, miramos amenudo acia la parte donde esta. De N[uest]ra Catalina de Serra dice un Autor en su vida q[ue]: Huel achca, achtzan quimopoluiliaya in itlapalolocatzin Tlatocacihuapilli. Rezaba muy amenudo el Ave Maria. |
achca + | Zan achca | muy frequentemente. | 17?? Bnf_362bis | |
achca nel | Achca[ ]nel | Con este adverbio se da a entender q[ue] fue fuerza hacer, o dexar de hacer aquello de q[ue] se trata [vel, achcanozo] | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si refiero el dicho, ó parecer de un Doctor, de un Sabio, y despues digo: Ca huel neltiliztli, ca huel melahuac in oquimitalhui achcanellamatini, vel, achcanozo tlamatini. Es mucha verdad, dixo muy bien, porq[ue] era, ó como quien era sabio. |
achca nel nozo | Achca[ ]nel[ ]nozo | lo mismo q[ue] Achcanel | 17?? Bnf_362bis | |
achca nozo | Achca[ ]nozo | lo mismo q[ue] Achcanel | 17?? Bnf_362bis | |
achcampa | Achcampa | No se donde. No se sabe donde, quien sabe donde | 17?? Bnf_362bis | Campa moyetzticâ in Tlatoani, campa omohuicac? Donde esta el Governador? Donde fue? y se responde: Achcampa. Quien sabe, no se donde fue. |
achcan | Achcan | No se donde. No se sabe donde | 17?? Bnf_362bis | Campa omohuicac? Achcan. Donde fue aquel? No se sabe donde. |
achcanin | Achcanin | No se donde. No se sabe donde | 17?? Bnf_362bis | Canin monenemiltia? Achcanin. Donde anda? No se donde. |
achchica | Achchica | amenudo, frequentemente. (pero es mejor escribir y pronunciar. Achica, q[ue] es pronunciacion mas suave) Si se le antepone za, ó huel, significa mas frequencia | 17?? Bnf_362bis | Za achchica, za achica, za achtzan, za atzan in titlaqua. Cada rato comes. |
achchica + | Za achchica | (sincopado el ch por la cacofonia) muy a menudo. | 17?? Bnf_362bis | Za achchica, ó achica, za achtzan in titlaqua. acada rato comes. Za achica in huallauh. cada rato va y viene. no hace sino ir y venir. za achchica in ompa yauh oc namacoyan. cada rato va ala taberna. vide Achchica. |
achi | Achi | un poco. Achi antepuesto a un nombre lo hace comparativo | 17?? Bnf_362bis | ca achi ohui in tinechtequiuhtia, yêcêca nicchihuaz. Un poco dificultoso es lo que me encargas, pero harelo. Achi antepuesto aun nombre lo hace comparativo. Achi qualli yez in timonocmatiz, mejor será q[ue] te humillez. |
achi | Achi | [vide Za achi] | 17?? Bnf_362bis | Za achiton yeachihuecauh. |
achi | Achi | Mas ... que | 17?? Bnf_362bis | oc achi, oc ye, oc tlapanahuia, oc tachcauh, oc hualca, oc cenca, oc cenca yê, oc ye cenca... in amo, in amo ye, in amo iuh, in amo iuhqui, in amo machiuh, in amo machiuhqui.Qualquiera de estas voces primeras significa el comparativo mas; y qualq[uie]ra de las segundas significa el q[ue] con q[ue] se hace la comparacion. V[erbi]g[racia]. Achi tiqualli in amo nehuatl. Mas bueno, mejor eres tu q[ue] yo. Oc achi qualli on, in amo yehuatl in. Mas bueno, mejor es eso, q[ue] esto. In mopiltzin oc achi tlatquihua. in amo tehuatl. Tu hijo es mas rico q[ue] tu. Oc ye tlahuanqui in amo Pedro. Es mas borracho q[ue] Pedro. Oc ye nitlaquaznequi in amo nicochiz. Mas quiero comer q[ue] dormir. Oc achi huei in motlatlacol, in amo ye itlatlacol in Judas. Mas grande, mayor es tu pecado q[ue] el pecado de Judas. Oc achi nichicahuac in amo mach iuhqui tehuatl, mas fuerte soy yo q[ue] tu. Oc hualca tachcahua, titlatquihua in amo nehuatl. eres mas rico q[ue] yo. Oc cenca miec in maxca in motlatqui in amo nehuatl. mas hacienda, mas riquezas tienes q[ue] yo. Oc ye huehuei in amotlatlacol in antlatoque, in amo ye intlatlacol in amotlapacholhuan. Mayores son los pecados de Vosotros, Principales, q[ue] los de Vuestros subditos. Quando la comparacion se hace con estas dicciones oc hualcâ, octachcauh, y octlapanahuia se les suele posponer ic, ó inic antepuestos al nombre con q[ue] se compara. V[erbi]g[racia]. Oc hualcâ inic quauhtic in amo nehuatl. me hace ventaja en ser alto, es mas alto q[ue] yo. Si a estas particulas se les añade huel significan mucho mas. V[erbi]g[racia]. huel oc achi tiyolcocolê in amo yecê tequani. eres mas bravo q[ue] una fiera. Huel oc hualca totequiuh, tonahuatil inic tictotlayecoltilizque in Totecuiyo Dios. Mucha mayor obligacion nos corre de servir a Dios q[ue] a los Principales de la tierra. |
achi + | Oc achi | mas. Comparativo. (vide Achi mas comparativo) es compuesto de Oc y de Achi | 17?? Bnf_362bis | Oc achi qualli yez in timocnomatiz. Mas bueno, mejor sera q[ue] te humilles. Nehuatl oc achi nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
achi + | Oc achi | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
achi + | Yê achi huecauh | algun tiempo ha | 17?? Bnf_362bis | Ye achi huecauh in aoccan niquitta. algun t[iem]po ha q[ue] no lo veo en parte ninguna. |
achi + | Za achi | falta, o faltaba muy poco para hacer esto. | 17?? Bnf_362bis | Za achi inic hualquizaz in tonatiuh, in iquac onineuh. faltaba muy poco para salir el sol quando me lebanté. Zahuelachi inic polihuizquê in Mexicâ. faltaba ya poco p[ar]a q[ue] se acaban los mexicanos. |
achi huecauhtica | Achi huecauhtica | buen rato, largo rato, algun tiempo | 17?? Bnf_362bis | Achi huecauhtica in chocac. buen ratillo lloró. |
achi miecpa | Achi miecpa | hartas veces | 17?? Bnf_362bis | Achi miecpa in noconitta noteiccauh, auh in yehuatl zan quemmanian in nechhualitta. hartas veces he ido a ver a mi hermano pero el raras veces me ha visitado. |
achi quezquipa | Achi quezquipa | Algunas veces | 17?? Bnf_362bis | Achiquezquipa in ye natonahui. Alg[una]s veces he tenido frios y calenturas. |
achi ye iuhqui | Achi ye iuhqui | Poco mas, o menos. Este adverbio antepuesto a algun numero lo afirma con duda, y equivale al poco mas o menos | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Achi ye iuhqui macuilpa amo oniccac misa. Cinco veces poco mas o menos no oi misa. |
achic | Achic | adverbio con q[ue] se muestra q[ue] hay diferencia entre una persona o cosa, y entre lo q[ue] se debe a una y otra | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si estan en la carcel un homicida y un inocente, puede este decir al otro: Achic in tehuatl, ca otitemicti, ca tictzaqua in motlatlacol, auh in nehuatl aic manel zan ce pinacatl onimicti. Como si dixera: Aun tu no es mucho q[ue] estes aqui, va mucho de mi a ti, porq[ue] tu debes una muerte, q[ue] estas aqui pagando, pero yo jamas he muerto un escarabajo. Achic in tehuantin totepayo, (son palabras del buen ladron) ca tictauctihui in totlatlacol, yecê in intzin ca niman atle itlatlacoltzin. Nosotros justamente padecemos, pues recibimos al castigo de nuestras obras, pero este es inocente no ha hecho mal alguno. Tropezó uno en cierta cosa, y quebróla, luego se escuso con q[ue] no la vio, y dixole otro: Tleipampa in amo motlatlacol? achic intla tixpopoyotl? Porq[ue] dices q[ue] no tienes culpa? eso fuera si estubieras ciego. |
achic | Achic | vide Quin achic | 17?? Bnf_362bis | |
achic | Achic | poco ha, poco despues. (adverbios de presente y futuro) Si se les antepone oc es siempre futuro | 17?? Bnf_362bis | Oc ximomachtitinemi, oc achic xiquihiyohui, oc tipiltontli, caquin yê ticaxolxiuhtica. Prosigue estudiando, ten paciencia, un poco tiempo, q[ue] todavia eres muchacho, no ha nada q[ue] entraste en los quince años. Tla oc achic, tla oc mozcalti in totelpoch, cayehuatl quimatiz. Pase un poco tiempo, criese por ahora n[uest]ro hijo, q[ue] despues el hará lo q[ue] le pareciere. Antepuesto cuel a estos los hace significar mucha brevedad de tiempo. Oc cuel achitonca, oc cuel achic itech ninotzonehuiz. Dentro de muy breve rato, me vengaré de el. Ca amo huel taxca in tlaticpac axcaitl, ca zan achitonca, ca zan cuel achic tipieltilo. La hacienda de este mundo no es nuestra, sino q[ue] por mui breve rato nos la dan a guardar. Ye cuel achitonca in onhualla. buen rato ha q[ue] vine. Quin onacico, auh ye cuel tinechmihualia, ma zan oc achitzinca iz nonye. No ha nada q[ue] llegué, y ya me despides? dexame estar aqui un ratico. |
achic + | Quin achic | poco ha, despues de poco. adv[erbi]o de t[iem]po presente y fut[ur]o | 17?? Bnf_362bis | Quin achic, quin izqui in onquiz. poco há q[ue] pasó. quin achic tihuallaz. despues vendrás, de aqui aun rato vendrás. |
achica | Achica | vide Achchica | 17?? Bnf_362bis | |
achica | Achica | [vide Achchica] | 17?? Bnf_362bis | |
achica + | Za achica | (sincopado el ch por la cacofonia) muy a menudo. | 17?? Bnf_362bis | Za achchica, ó achica, za achtzan in titlaqua. acada rato comes. Za achica in huallauh. cada rato va y viene. no hace sino ir y venir. za achchica in ompa yauh oc namacoyan. cada rato va ala taberna. vide Achchica. |
achiquin | Achiquin | No se quando | 17?? Bnf_362bis | |
achitetzin | Achitetzin | Algun tanto, un poco, un poquito. Estos adverbios suelen servir de adjetivos, quando se juntan con substantivos. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. In ye achitzin, in ye achitetzin omozcali in noconeton, zan niman onicnomaquili in nahuitzin. Asi q[ue] un tanto se crio mi hijuelo, luego se lo di ami tia. Ye achitzin, ye quenteltzin mohuelmati in cocoxqui. Ya está un poco mejor el enfermo. |
achiton | Achiton | [vide Za achi] | 17?? Bnf_362bis | |
achiton + | Za achiton | falta, ó faltaba muy poco. | 17?? Bnf_362bis | Za achiton inic hualquizaz intonatiuh in iquac onineuh. faltaba muy poco para salir el sol quando me lebante. |
achitonca | Achitonca | poco ha, poco despues. (adverbios de presente y futuro) Si se les antepone oc es siempre futuro | 17?? Bnf_362bis | |
achitonca + | Oc achitonca | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
achitonca + | Oc achitonca | De aqui aun poco, de aqui aun rato. | 17?? Bnf_362bis | Oc achitonca tihualmocuepaz. Bolberas de aqui aun rato. |
achitzin | Achitzin | Algun tanto, un poco, un poquito. Estos adverbios suelen servir de adjetivos, quando se juntan con substantivos | 17?? Bnf_362bis | |
achitzinca | Achitzinca | poco ha, poco despues. (adverbios de presente y futuro) Si se les antepone oc es siempre futuro | 17?? Bnf_362bis | |
achiuhcayotl | Achiuhcayotl | lo mismo q[ue] Aiuhcayotl | 17?? Bnf_362bis | In piltontli in iquac quemmanian achiuhcayotl, aiuhcayotl conailia in nantli, in tâtli, cuix amo tlatzacuiltilo? Quando un muchacho hace algo mal hecho p[ar]a su Madre, ó Padre, por ventura no es castigado? |
achto | Achto | vide oc achto | 17?? Bnf_362bis | |
achto + | Oc achto | Antes primero, ante todas cosas | 17?? Bnf_362bis | In iquac anmehua, oc acatto ammomatequizquê. Quando os lebantais, la primera cosa q[ue] haveis de hacer es labaros las manos. In iquac tictlachpanaznequi oc ye achto in titlaahuachiz. Quando quieras barrer, primero haz de regar. Oc acattopa ninoteochihuaz, quintepan nitlaquaz. Rezaré primero, y despues comeré. |
achto + | Oc huel achto | junto con el pret[erit]o perf[ecto] le da la significacion de plusquamperf[ecto]. | 17?? Bnf_362bis | Oc huel achto onitetlazotlac. Yo havia amado. Y de fut[ur]o perf[ecto] yo havre amado. |
achtopa | Achtopa | vide oc achto | 17?? Bnf_362bis | |
achtopa + | Oc achtopa | Antes primero, ante todas cosas | 17?? Bnf_362bis | In iquac anmehua, oc acatto ammomatequizquê. Quando os lebantais, la primera cosa q[ue] haveis de hacer es labaros las manos. In iquac tictlachpanaznequi oc ye achto in titlaahuachiz. Quando quieras barrer, primero haz de regar. Oc acattopa ninoteochihuaz, quintepan nitlaquaz. Rezaré primero, y despues comeré. |
achtza + | Zan achtza | (por la cacophonia, se escribe y pronuncia Atzan. Atza.) muy frequentemente. | 17?? Bnf_362bis | |
achtzan | Achtzan | amenudo, frequentemente. y si se le antepone Za significa mas frequencia [vel achca] | 17?? Bnf_362bis | |
achtzan | Achtzan | frequentemente, amenudo. (se pronuncian Atzâ. Atzan. por la cacofonia) | 17?? Bnf_362bis | Huel achtzâ, achtzan, achca quimopolhuilia itlapalolocatzin Tlatocihuapilli. rezaba mui amenudo el Ave Maria. |
achtzan | Achtzâ | frequentemente, amenudo. (se pronuncian Atzâ. Atzan. por la cacofonia) | 17?? Bnf_362bis | Huel achtzâ, achtzan, achca quimopolhuilia itlapalolocatzin Tlatocihuapilli. rezaba mui amenudo el Ave Maria. |
achtzan + | Zan achtzan | (por la cacophonia, se escribe y pronuncia Atzan. Atza.) muy frequentemente. | 17?? Bnf_362bis | |
achza ye nelli | Achza[ ]ye[ ]nelli? | es posible? adverbio interrogativo de quien se admira de algo q[ue] apenas le parece posible | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si uno ve muerta y hedionda a una muger q[ue] viviendo era muy hermosa, puede decir: Ach zan ye nelli ye ehuatl in inyecxayaquê, in yectlachielicê catca? Es posible que es esta aquella dama tan bizarra y hermosa? Y aquello de Salomon: Ergo ne credibile est { }. es creible q[ue] Dios more con los hombres? Se puede traducir de esta manera: Ye nelli, zayenelli, achzayenelli in ilhuicahuatzintli in Tlacatl Tlatoani Dios intlan moyetztiequiuh in tlalticpac Tlacâ? Ye nelli, zayenelli, achzayenelli, quen mach zayenelli in Cennemini Teotl Dios topampa omomiquilico? es creible q[ue] el inmortal Dios, q[ue] siempre vive, huviera venido a morir por nosotros? |
aci | Aci | ser cabal y perfecto (verbo). Sirve de superlativo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Maciticâ, mocemâcitica yehuatl in. Esta perfectisimo esto. Y si se espresa la cosa en cuya linea se verifica el estar cabal, o perfecto se le antepone inic. V[erbi]g[racia]. In Totecuiyo macitzinôticâ, mocemacitzinôticâ inic tlamatini. N[uest]ro Señor es sapientisimo. a la letra. N[uest]ro S[eño]r está perfecto en quanto sabio: porq[ue] el inic en este caso y semejantes, y aun en otros significa en quanto. |
acica | Acica | juntandose con verbos los hace superlativos | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] con mati. Acicamati.n. saber perfectamente. |
acnel | Acnel? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | Acnel yaz? Quien ira? |
aco | Aco | Arriba | 17?? Bnf_362bis | Acoyauh in noyollo. Mi corazon se va alas cosas del cielo. |
acohuic | Acohuic | Acia arriba | 17?? Bnf_362bis | In tlein amo etic in iuhqui tletl acohuic, acopa itztiuh acopa tlamatiuh. Lo q[ue] no es pesado, se va como el fuego acia arriba. Zan iuhquin cochitlehualli temictli ipan ticmatizque in iz tlalticpac ic pacoa: in totechmonequi ye acohuic, ilhuicacopahuic toconitztiltiazque in totlaelehuiliz. Hemos de mirar como sueños los gustos de la tierra, y encaminar nuestros deseos acia lo de arriba, acia el cielo. |
acopa | Acopa | Acia arriba | 17?? Bnf_362bis | In tlein amo etic in iuhqui tletl acohuic, acopa itztiuh acopa tlamatiuh. Lo q[ue] no es pesado, se va como el fuego acia arriba. Zan iuhquin cochitlehualli temictli ipan ticmatizque in iz tlalticpac ic pacoa: in totechmonequi ye acohuic, ilhuicacopahuic toconitztiltiazque in totlaelehuiliz. Hemos de mirar como sueños los gustos de la tierra, y encaminar nuestros deseos acia lo de arriba, acia el cielo. |
ahueli | Ahueli | no es posible | 17?? Bnf_362bis | Nentlaquaznequi in cocoxtli, ahueli. harto hace el enfermo p[a]r[a] comer: no es posible. |
ahueliti | Ahueliti | no es posible | 17?? Bnf_362bis | Nentlaquaznequi in cocoxtli, ahueli. harto hace el enfermo p[a]r[a] comer: no es posible. |
ahuic | Ahuic | A una parte, y a otra | 17?? Bnf_362bis | Ahuic tlachia. Mira a una y a otra parte. Ahuic yayatinemi. Anda vag{ue}and. in nechca câ tlahuanqui ahuic yayatiuh, huehuetztiuh. Aquel borracho se anda bambaneando, y cayendo. Ma ce ximotlali inic ahuic tiauh. Acaba ya de estarte quedo, lo q[ue] haces de andar de aqui p[ar]a alli. |
ahuicpa | Ahuicpa | A una parte y a otra | 17?? Bnf_362bis | Ahuicpa nechtotoca in tlatoque, aquemman nechcahua in ninocehuiz. Los principales me trahen de una parte a otra, y a ning[un]a hora me dexan descansar {unpunto}. |
aic | Aic | Nunca, en ningun tiempo | 17?? Bnf_362bis | Aic onitlahuan. Nunca me he emborrachado. |
aic | Aic | vide Niman aic. Macaic | 17?? Bnf_362bis | |
aic + | Niman aic | jamas por formas, nunca | 17?? Bnf_362bis | Niman aic onictequipacho. Jamas le he dado pesadumbre alguna. |
aic cemelle | Aic[ ]cemellê | vide Cemellê | 17?? Bnf_362bis | |
aihuianyocan | Aihuianyocan | No es lugar de quietud y sosiego | 17?? Bnf_362bis | Aihuianyocan, acemellêcan in tlalticpac. No hay quietud ni sosiego en el mundo. |
aiuhcayotl | Ayucayotl | desacierto, cosa mal hecha | 17?? Bnf_362bis | Intla itlâ ayucayotl, achiuhcayotl toconchihuaz, cuix amo titlatzacuiltiloz. quando hiceres algun desacierto, o cosa mal hecha, por ventura no seras por ello castigado? |
amami + | Quemmach amami | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera]. Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
ami | Ami | 17?? Bnf_362bis | ||
ami + | Quemmach amî | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera] Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
ammoyolicatzin | Amoyolicatzin | Vosotros, Os. (vide Moyolicatzin) | 17?? Bnf_362bis | Ma amoyolicatzin, ó solo Amoyolicatzin. es una manera de salutacion. Dios os guarde: seais bien venidos: idos con Dios. Unos soldados saludaron a otros de este modo: Amoyolicatzin Tiacahuanê, ma anmiihiyo cahualtitin. estad en buena hora soldados esforzados, no perdeis el aliento, esto es, Dios os esfuerzo. |
amo | Amo? | vide Amonel? | 17?? Bnf_362bis | |
amo | Amo? | Aunq[ue] son adverbios de negacion, pero por ser interrogativo afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si digo algo a alguno, y no lo cré, le puedo decir: Cuix amonel? Vel, Cuix amo? vel, Cuix â tiquittaz? No le veras? esto es, veras como es asi. Todos pueden ir sin el interrogar ? cuix, menos anel? |
amo + | Azo amo | Quiza no | 17?? Bnf_362bis | Azo amo, Acazomo, azocamo neltiliztli in tlein otihuiloc. Quiza no es verdad lo que te han dicho. |
amo + | Ca amo ca amotzin | No, señor no. Ca se antepone à amo para mayor energia, y negar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
amo + | In amo | que no. con estas particulas se explica el que de los comparativos. (vide Achi, mas comparat[iv]o donde se explica la doctrina de los comparativos) | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc achi nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
amo + | In amo iuh | Que. termino de comparacion. vide Achi. mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye nitlamatini in amo iuh, in amo iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
amo + | In amo iuhqui | Que. termino de comparacion. vide Achi. mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye nitlamatini in amo iuh, in amo iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
amo + | In amo mach | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
amo + | In amo mach iuhqui | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
amo + | In amo yê | Que. con estas particulas se hace el termino de comparacion. vide Achi, mas, comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl oc ye nitlamatini in amo yê tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
amo + | Niman amo | De ninguna manera. (negacion fuertisima) | 17?? Bnf_362bis | Niman amo nicnequi. De ninguna de las maneras quiero. Niman ahueli. No hay remedio depoderse hacer. |
amo + | Nozan amo | Aun no, todavia no | 17?? Bnf_362bis | Anca nozan amo onaci in namauh ipampa atel ticmitalhuia in itech mamatzin in azo octicmocelilî. Alo q[ue] parece aun no ha llegado mi carta, pues no dices en la tuya si la haz recibido. |
amo + | Zan amo | 17?? Bnf_362bis | su uso se vé en estas frases: ca zan amo ticmoccanenequi in monotzaloca. no hacez sino fingir, o hacer q[ue] no oyes los consejos q[ue] se te dan. Ticmohuica, de Ithua. ver. | |
amo ica | Amo icâ | Nunca, en ningun t[iem]po | 17?? Bnf_362bis | Amo ica onitlahuan. nunca me he emborrachado. |
amo in maca | Amo in maca | lo mismo q[ue] Amo maca. Y son tambien dos negaciones q[ue] afirman | 17?? Bnf_362bis | |
amo iuh | Amo[ ]iuh | Mal, sin acierto, ni tino | 17?? Bnf_362bis | Amoiuh, acazomo iuhqui onicchiuh, onitlacuilo. Quiza lo hice, lo escribi mal, sin acierto, y no como debia. |
amo iuh | Amo[ ]iuh | A veces significa hacer algo mal, y sin acierto | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Haviendo uno compuesto un papel, dice a quien se lo havia pedido. Ma xinechnio tlapopolhuili in amoiuh, amoiuhqui, in acazomo iuhqui inic oniquicuilo. Perdoname q[ue] quiza no he acertado a escribirlo. Amoiuh, amoiuhqui, acazomoiuhqui onicchiuh. Quiza lo hice mal, sin acierto y no como se debia. |
amo iuhqui | Amo[ ]iuhqui | A veces significa hacer algo mal, y sin acierto | 17?? Bnf_362bis | |
amo maca | Amo maca | Estas dos negaciones afirman: | 17?? Bnf_362bis | Amo maca momacehualtiz in ye ixquich cahuitl tiquelehuia. No dexaras de alcanzar lo q[ue] tanto ha q[ue] deseas. Amo maca nicneltoca in tlein ticmitalhuia. Creo sin duda lo q[ue] V[uestra]M[ajesta]d me dice. |
amo nozo | Amo[ ]nozo? | es interrogativo y equivale a affirmacion, y da a entender q[ue] es fuerza y necesario q[ue] sea asi aquello de q[ue] se trata | 17?? Bnf_362bis | Si pregunto a uno si ha de ir a alguna parte, respondera: Amonozo, vel, amonelnozo niaz? Aqui nozo, vel, aquin nel nozo yaz? Pues no he de ir? Quien havia de ir? |
amo quen | Amo[ ]quen | significa carencia de turbacion, pena, y cuidado | 17?? Bnf_362bis | Iniquac onechahuac, amoquen oninochiuh. Quanto me riñó, no me alteré, ni se me dio nada. Los Santos Martires dirian a los tiranos, si hablaran en mexicano. Aquen nicmati, aquen nicchihua, acan achi nechcocoa in motetlaiyohuiltiliz. De ninguna manera { }, ni me empezen, ni lastiman sus tormentos. |
amo tlapohualpa | Amo tlapohualpa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
amo zan miecpa | Amo zan miecpa | pocas veces | 17?? Bnf_362bis | |
amo zan quenami | Amo zan quenamî | lo mismo q[ue] amo zan quenin | 17?? Bnf_362bis | |
amo zan quenin | Amo zan quenin | en gran manera. No como quiera | 17?? Bnf_362bis | In oiuhquicac in, amo zan quenin, amo zan quenamîtla huelhuic, tlahuelpozon. quanto huvo oido esto, no es como quiera q[ue] se enojó, se enfurecio. Amo zan quenin ticocolê. Eres en gran manera bravo. |
amo zan quezquipa | Amo zan quezquipa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
amo zan quilmach | Amo zan quilmach | su significacion se ve en esta frase: | 17?? Bnf_362bis | Amo zan quilmach in tlein axcan tilhuilo, ca huel neltiliztli, ca tiquittazque, ca topan mochihuaz in iquin on. lo q[ue] ahora se nos dice no es fabula, ni hablilla sin fundamento, es muy gran verdad, lo hemos de ver, y ha de pasar por nosotros. |
amo zan tlapohualpa | Amo zan tlapohualpa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
amonel | Amonel? | q[ue] equivale a afirmacion, y se denota q[ue] es fuerza y necesario q[ue] se haga aquello de q[ue] se trata. Es interrogativo | 17?? Bnf_362bis | Aquin yaz Quauhmanco? Amonel niaz? Aquin nel yaz? Quien ira a Guamantla? Pues no ire yo? Quien otro puede ir? |
amonel | Amonel? | Aunq[ue] son adverbios de negacion, pero por ser interrogativo afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si digo algo a alguno, y no lo crè, le puedo decir: Cuix amonel? Vel, Cuix amo? vel, Cuix â tiquittaz? No le veras? esto es, veras como es asi. Todos pueden ir sin el interrogar ? cuix, menos anel? |
amonel | Amonel? | Aunq[ue] son adverbios de negacion, pero por ser interrogativo afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si digo algo a alguno, y no lo cré, le puedo decir: Cuix amonel? Vel, Cuix amo? vel, Cuix â tiquittaz? No le veras? esto es, veras como es asi. Todos pueden ir sin el interrogar ? cuix, menos anel? |
amonel nozo | Amonel nozo? | es interrogativo, y significa lo mismo q[ue] su sinonimo Amonozo | 17?? Bnf_362bis | |
amotzin + | Ca amo ca amotzin | No, señor no. Ca se antepone à amo para mayor energia, y negar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
anca | Anca | luego, conque. igitur. ergo. (adverbio de q[ue] se usa quando uno infiere algo de otra cosa q[ue] vio u oyó) | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. vio uno en una gran miseria a quien havia conocido muy prospero; y de engañado dixo: Anca in tlalticpac necuiltonolli netlamachtilli, anca zan {iuhqui} nenquixcayotl, anca atle itech huetziz in toyollo in iz tlalticpac: anca zan iuhquin cochi tlehualli temictli ipan ticmatizque in iz tlalticpac ic pacoa. Luego las prosperidades del mundo no son sino vanidad: luego no debemos aficionarnos a cosa alguna de la tierra: luego hemos de tener por sueños todos los deleites del mundo. En lugar de anca entraba muy bien Tlacazo (quod vide), pero tubiera fuerza de admiracion, y no se inferir uno de otro, la qual es proprio de este anca. V[erbi]g[racia]. Dixo una muger a su marido q[ue] havia cantado ya dos veces el gallo despues de media noche, y el infirió: Anca ye huelyehua in otimixti. Segun eso buen rato ha q[ue] ha dispertaste. Ye oppa, ye expa otzatzic in quanaca, anca ye iciuhca tlauixcalehuaz. Ya el gallo ha cantado dos y tres veces, pues es en breve llegará la alva. |
anel | Anel? | lo mismo q[ue] amonel, de quien es sincopa | 17?? Bnf_362bis | Si le pregunto a uno si ha de ir a alguna parte, responderá: Anel niaz? Aquin nel yaz? Pues no he de ir? Quien havia de ir? |
anel | Anel? | Aunq[ue] son adverbios de negacion, pero por ser interrogativo afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si digo algo a alguno, y no lo cré, le puedo decir: Cuix amonel? Vel, Cuix amo? vel, Cuix â tiquittaz? No le veras? esto es, veras como es asi. Todos pueden ir sin el interrogar ? cuix, menos anel? |
anoce | Anocê | o, conjuncion disjunctiva, vel, aut, | 17?? Bnf_362bis | |
anozo | Anozo | o, vel, aut conjunc[io]n disjunctiva | 17?? Bnf_362bis | |
anozo ye | Anozo yê | o, vel, aut | 17?? Bnf_362bis | |
aoc | Aoc | ya no | 17?? Bnf_362bis | Cuix aoc tlatoa in cocoxqui? Aoc, aocmo huellatoa. Todavia habla el enfermo? Ya no, ya no puede hablar. Cuix oc tipiltontli? Ca aocmo tipiltontli, ca yê tihuehue. Por ventura eres todavia niño? Ya no eres niño, ya eres viejo. Oc huecauh in aciquiuh in motitlan? Aocmo huecauh in aciquiuh in notitlan, azoyecana iz huitz. Todavia falta mucho tiempo de aqui a q[ue] llegue tu mensagero? Ya no puede tardar, quiza ya viene por aqui cerca. |
aoc hueli | Aoc hueli | Ya no es posible | 17?? Bnf_362bis | Nemixquich totlapal ticchihua, ca huel aoc hueli ca oticiauhquê. Hacemos q[uan]to podemos, ya no podemos mas, q[ue] estamos cansados. |
aoccampa | Aoccampa | yá no mas, en ninguna parte yá | 17?? Bnf_362bis | |
aoccan | Aoccan | en ninguna parte | 17?? Bnf_362bis | |
aoccan | Aoccan | yá no mas, en ninguna parte yá | 17?? Bnf_362bis | Campa otimoyetzticatca, cayé izquihuitl in in aoccan, in aoccampa nimitznottilia? Donde ha estado V[uestra]m[ajesta]d que se han parado algunos dias q[ue] ya no lo veo en ninguna parte? |
aocmo | aocmo | ya no | 17?? Bnf_362bis | |
aocmo + | Ca yê aocmo immam | Ya no es tiempo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
aocmo + | Niman aocmo[ ]ceppa | Ya nunca mas | 17?? Bnf_362bis | Niman aocmo ceppa iuh nicchihuaz. De ninguna delas maneras bolberé a hacer cosa semejante. |
aocmo huecauh | Aocmo huecauh | de aqui a poco tiempo | 17?? Bnf_362bis | Aocmo huecauh timiquizquê in tihuehuetquê. de aqui a poco tiempo nos moriremos los Viejos. |
aocmo imman | Aocmo imman | Ya no es tiempo, ocasion, hora | 17?? Bnf_362bis | Aocmo imman in naciz, azoye ocuel ontlaqualoc. Ya no llegare a t[iem]po. acaso havrán ya comido. In iquac yê timiquiznequi, ca yê aocmo imman inic in ihuictzinco in Dios timoyolcuepaz. En el articulo de la muerte, ya no es tiempo de convertirte a Dios. |
aocmo oncan | Aocmo oncan | Ya no es tiempo, ocasion, hora | 17?? Bnf_362bis | Aocmo oncan in naciz. Ya no llegaré a tiempo. |
aoctle ihuan inic | Aoctle ihuan inic | No hay cosa tan | 17?? Bnf_362bis | Aoctle ihuan inic temauhti in miquiztli. No hay cosa tan espantosa como la muerte. |
aoctle iuhqui inic | Aoctle iuhqui inic | No hay cosa tan. | 17?? Bnf_362bis | Aoctle iuhqui inic iztac iz cepayahuitl. No hay cosa tan blanca como la nieve. en lugar de iuhqui se usa tambien ihuan. |
aoquic | Aoquic | Ya no mas | 17?? Bnf_362bis | Aoquic ompa niaz. Ya no ire mas alla. In ompa nochan niyolcuitiaya, auh in yê ixquich cahuitl in nican ninemi, aoquic ninoyolcuitia quin iccepa ninoyolcuitia. Alla en mi tierra me solia confesar, pero desde q[ue] estoy aqui nunca hasta ahora me he confesado, esta es la primera vez q[ue] me confieso. Aocquic nicpinahuizcahuaz in notlatlacol. Ya nunca mas callaré p[o]r verguenza mis pecados. |
aoquic | Aoquic | vide Macaoquic | 17?? Bnf_362bis | |
aquen | Âquen | vide Amoquen de quien es compuesto | 17?? Bnf_362bis | |
aquen momati | Aquen momati | es un desvergonzado, no tiene respeto a nadie | 17?? Bnf_362bis | |
aquen tlatta | Aquen tlatta | es un desvergonzado, no tiene respeto a nadie | 17?? Bnf_362bis | |
aquenca in noyollo | Aquencâ in noyollo | Tengo el corazon sosegado, nada me inquieta, no tengo pasion con nadie. | 17?? Bnf_362bis | |
aquin + | Zazo aquin | qualquiera persona que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
aquin maca | Aquin maca? | Quien hay q[ue] no? | 17?? Bnf_362bis | Aquin maca tlatlacolê? Quien hay q[ue] no sea pecador? |
aquin nel | Aquin nel? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | Aquin nozo nel nechpalehuiz? Porq[ue] quien otro me ha de ayudar? |
aquin nel nozo | Aquin nel nozo? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | |
aquin nozo | Aquin nozo? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | Aquin nozo, Aquin nozo nel, aquin nel nozo yaz? Quien ha de ir? |
aquin nozo nel | Aquin nozo nel? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | |
aquiton | Aquiton | un poquito | 17?? Bnf_362bis | In aqu{ima}matqui Esau oquinamac in iyacapantlatqui, in iyacapan nemac in ipampa aquiton epatzactli. El necio de Esau vendio su mayorazgo por unas pocas de lentejas, o legumbres. Oticto tlalaquilito in tlatoani cemmatecochton, cemmapicton aquiton, aquitzin tlalli ipantzinco otoconchayahuato otocontepehuatô. fuimos a enterrar al governador, y a echar sobre el un punadillo y un poco de tierra. |
aquitzin | Aquitzin | un poquito | 17?? Bnf_362bis | |
atel | Atel? | No esta claro, no es evidente? es interrogat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Si hablo de uno q[ue] ha hecho muchas ruindades, y al fin lo mataron, puedo decir: Atel moche in quimotzacuiltia inic omictilo? No esta claro q[ue] pagó todas sus ruindades con la muerte q[ue] le dieron? |
atlacemelle | Atlacemellê | hombre de mala condicion. | 17?? Bnf_362bis | |
atle ihuihui | Atle ihuihui | Nada, ninguna cosa se le iguala | 17?? Bnf_362bis | Atle ihuihui inic temauhti. nada se le iguala en ser cosa espantosa. |
atto | Atto | v[ide] in atto | 17?? Bnf_362bis | |
atza | Atzâ | Achtzâ. Achtzan se pronuncian Atzâ. Atzan. por la cacofonia | 17?? Bnf_362bis | |
atza + | Zan atza | vide Zan achtzan. | 17?? Bnf_362bis | |
atzan | Atzan | Achtzâ. Achtzan se pronuncian Atzâ. Atzan. por la cacofonia | 17?? Bnf_362bis | |
atzan + | Zan atzan | vide Zan achtzan. | 17?? Bnf_362bis | |
aú | Aúh | se distingue mucho del anterior [auh]: su significacion por ser dificultosa se entenderá mejor con los ejemplos. (silaba larga y su reverencial Auhtzin) | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si uno me viene a ver, le puedo aun antes q[ue] me hable, recibir con decirle: Auh quen tihuitz? auh tlein tiquitoa? Pues, como vienes? Pues, que dices? Que es menester? Si uno me dice algo, puedo al responderle empezar por este auh, con que parece apruebo lo q[ue] ha dicho, o su venida, sinó ha dicho nada. Asi recibion el rey de Azcapuzalco a los mexicanos, quando los vio la primera Vez: Auh totlahuanê quen anhuitzê. Pues Tios nuestros como venis? Refiriendo uno a su muger q[ue] havia oido un sermon muy bueno, empezo ella diciendo: Autzin nocontetzin, quemmach hueltehuatzin in otoconmotlamachtitzinoto in itlatoltzin Totecuiyo. Mui bien hijo mío, dichoso tu q[ue] fuiste a oir la palabra de D[io]s. |
auh | Auh | (silaba breve) corresponde al Y castellano, pero no al de esta oracion: Pedro y Juan, porq[ue] este Y en mexicano es ihuan; sino al de esta: te amo mucho, y para q[ue] veas q[ue] es asi te doy esto | 17?? Bnf_362bis | te amo mucho, y para q[ue] veas q[ue] es asi te doy esto. Ca cenca nimitztlazotla, auh inic huel moyollo pachihuiz in ca huel neltiliztli in, izcâ in nimitzmaca. |
auhtzin | Auhtzin | (reverencial de Auh de silaba larga) | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Pregunto uno a otro si hizo lo q[ue] le mandó, y responde el otro: Auhtzin tlatoanie, ca onicchuih. Si señor, ya lo hizé. Tambien {¿?} ve este Auhtzin de estribillo q[uand]o uno cuenta algo con q[ue] hace tiempo p[ar]a acordarse de lo q[ue] se sigue, y da á entender le parece bien lo que dice, y quiere q[ue] los otros reparen en ello. |
axcan + | Intla zan axcan | significa segun parece aprimera vista: *si solamente ahora; pero su significacion es muy diversa, y viene a significar: lo q[ue] auno le huviera sucedido en caso de que huviera hecho algo, y nolo hizo | 17?? Bnf_362bis | El ejemplo lo aclararà. Uno queria ir a Tepozotlan, y no fue: y haviendo llovido ese dia en q[ue] havia de haver ido, dijo: Intla oniani yohuatzinco Tepozotlan, intla zan axcan amo ye nopan oquiauh? si huviera ido esta mañana a Tepozotlan, no es cierto q[ue] ya a estas horas me huviera llovido? En este ejemplo se vé lo q[ue] huviera sucedido y no sucedió. Se dice somalente con interrogacion negativa. Auno q[ue] se jactaba de q[ue] havia librado auna muger delas manos de su marido, dixo: In ye yohuac, intlacamo nehuatl, intla zan axcan in Palacisco amoye oquipopolo inamic? Zan imacpa nicquixtito quiquechilacatzoa. Anoche si no fuera por mi, aestas horas, no huviera yá muerto Francisco asu muger? Libréla de sus manos, quando la estaba torciendo el pescuezo. Iba una muger por agua, espantóla un toro, y ella le dijo asu marido: Zan huel tepiton inic nicmacahuazquia in napilol, amo niman ye teteinezquia? Intla zan axcan amo cuel occe yancuic oticmanilito in ichan zoquichiuhqui? Intla zan axcan amo cuel occe yancuic oticmanilito in ichan quichiuhqui? Poco faltó q[ue] se me cayese el cantaro dela mano, pues no se huviera el hecho pedazo? Y ental caso, no huvieras ya ido aestas horas por otro en casa del Ollero? Auno q[ue] estaba fuera de Mexico quando cogian gente para enviar a China, le puedo decir: Intla nican xieni in iquac oteaanoc, intla zan axcan amo ye huey apan tonotiuh? O, Amo ye ompa ala China ticâ? Si huvieras estado aqui, quando prendieron gente, a estas horas no anduvieras enla mar? O, Aestas horas no estubieras en China? |
axcan + | Intla zan axcan | en el siguiente ejemplo se varia algo la constuccion ordinaria de este adverbio | 17?? Bnf_362bis | Aun pobreton aquien havia venido el governador, le dixo uno/ Xicmotlazocamachilti in Tlatoani in omitzmochichihuili, moquechtlan oquimopilhui inon tilmatli, in oc noma axcan tictlalinitinemi intla zan axcan anca timaxauhtinemiz, anca za achichi in motzotzomatzin. Tienes q[ue] agradecer algovernador, q[ue] te ha vestido, y dádote esa manta q[ue] trahes puesta, q[ue] sinó aestas horas anduvieras con las carnes de fuera, lleno de andrajos. |
axcan + | Quin axcan | Ahora en este punto | 17?? Bnf_362bis | |
aya | Ayâ | Aun no | 17?? Bnf_362bis | |
ayac ihuihui | Ayac ihuihui | sinonimo de Ayac quinenehuilia. | 17?? Bnf_362bis | Ayac ihuihui inic chicahuac. Nadie se le iguala en fortaleza. Ayac ihuihui es sinonimo de Ayac quinenehuilia. nadie se le iguala. |
ayac maca | Ayac maca | No hay quien no | 17?? Bnf_362bis | Ayac maca mitziximati. No hay quien te conozca. |
ayacan | Ayacan | A ninguna parte | 17?? Bnf_362bis | Ayacan quiza. A ninguna parte sale. |
ayahueli | Ayâhueli | Aun no es posible | 17?? Bnf_362bis | |
ayaic | Ayaic | Nunca hasta ahora | 17?? Bnf_362bis | Ayaic ninococoa in ye ixquich cahuitl ninemi. Hasta ahora nunca he estado malo en toda mi vida. |
ayaic | Ayaic | vide Intlacayaic | 17?? Bnf_362bis | |
ayamo | Ayamo | Aun no | 17?? Bnf_362bis | |
ayamo | Ayamo | aun no | 17?? Bnf_362bis | Ayamo huel nipati, oc noma ninococotinemi. Aun no estoy del todo bueno, todavia ando achacoso. |
ayamo | Ayamo | vide In iuh ayamo. Ayamo huecauh | 17?? Bnf_362bis | |
ayamo + | In ayamo | antes que | 17?? Bnf_362bis | oc ninoteochihua, in ayamo ninoteca. rezo primero, antes q[ue] me acueste. In ayamo tzinti, in ayamo pehua iz cemanahuatl, zan huel oc iceltzin ommoyetzticatca in Teotl. antes q[ue] empezara el mundo, solamente havia Dios. |
ayamo + | In ayamo iuh | antes que | 17?? Bnf_362bis | In ayamo iuh monacayotitzinoaya in Totemaquixticatzin tlayohuayan onnemia in tlalticpactlacâ. antes q[ue] encarnase n[ues]tro Salvador vivian los hombres en tinieblas. |
ayamo + | In iuh ayamo | antes q[ue] | 17?? Bnf_362bis | In iuh ayamo monacayotitzinoaya in Totemaquixticatzin tlayohuayan onnemia in tlalticpac tlacâ. antes q[ue] encarnase n[ues]tro Salvador, vivian los hombres en tinieblas. |
ayamo huecauh | Ayamo huecauh | Poco ha, no ha mucho tiempo | 17?? Bnf_362bis | Ayamo huecauh in omixiuh in nonamic, ayacan quiza, ayamo huel mehua, oc noma huetztoc. Poco ha q[ue] pario mi muger, aun no sale a parte ning[un]a aun no se puede lebantar, todavia esta en la cama. |
ayamo hueli | Ayamo hueli | Aun no es posible | 17?? Bnf_362bis | |
ayamo imman | Ayamo imman | aun no es hora, tiempo | 17?? Bnf_362bis | Ayamo imman in titehuazque, ca oc tlatlayohuatoc, oc tlaixmimictoc. Aun no es tiempo q[ue] nos lebantemos, q[ue] todavia hay obscuridad. Ayamo imman inic misa chihualoz. Aun no es hora de q[ue] la misa se diga. |
ayamo oncan | Ayamo oncan | Aun no es hora, t[iem]po | 17?? Bnf_362bis | Ayamo oncan in huiloaz. Aun no es tiempo de ir. |
ayaxcan | Ayaxcan | con dificultad, apenas, despacio | 17?? Bnf_362bis | Ayaxcan nicnonextilia in noneuhca. con dificultad alcanzo el { rrento} necesario. In iquac nechnananquilia in nonamic in nozo ayaxcan tlein quicchihua nonnotequipachotiuh, nicahua. Quando mi muger me responde, ó hace algo despacio, y con flema me enfado y la riño. |
ayaxcan + | In nozo ayaxcan | o no tan presto. o con tardanza, demora, o dificultad | 17?? Bnf_362bis | Nicmictia in nonamic, iniquac nechnananquilia, in ozo ayaxcan tlein quicchihua. aporreo amimuger, quando me responde, ó no tan presto hace las cosas. |
ayaxcanyo | Ayaxcanyô | El q[ue] es flematico, socarron, espacioso | 17?? Bnf_362bis | Tayaxcanyô. eres muy flematico, socarron.. |
ayaxcanyotica | Ayaxcanyoticâ | muy despacio, con flema y sorna, y morosidad | 17?? Bnf_362bis | |
ayaxcanyotl | Ayaxcanyotl | flema, socarra, sorna, morosidad | 17?? Bnf_362bis | |
azayac | Azayac | Quiza ninguno | 17?? Bnf_362bis | Ninomatia azayac, acazayac nechpolihuiz. Entendi que nadie me ayudara. Azayac in momoquizpan mitzpalehuiz. Quiza ninguno te ayudara en tu muerte. acazayac |
azo | Azo | Quiza. | 17?? Bnf_362bis | Azo mostla nipixcaz. Quiza mañana cogeré la cosecha. Azo moztla nihuallaz, anozo quin huiptla. Quiza vendré mañana, o despues de mañana. |
azo amo | Azo amo | Quiza no | 17?? Bnf_362bis | Azo amo, Acazomo, azocamo neltiliztli in tlein otihuiloc. Quiza no es verdad lo que te han dicho. |
azo ca hueli | Azo ca hueli | Quiza no será posible | 17?? Bnf_362bis | |
azo hueli | Azo hueli | Quiza sera posible | 17?? Bnf_362bis | |
azo hueli | Azo hueli | Quiza sera posible | 17?? Bnf_362bis | |
azo quen | Azo[ ]quen | Poco mas omenos. Este adverbio antepuesto aalgun numero lo afirma con duda | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Azoquen macuilpa amo oniccac misa? Cinco veces poco mas o menos no oí misa. |
azocamo | Azocamo | Quiza no | 17?? Bnf_362bis | |
azocamo | Azocamo | Quiza no Sinonimo de Azo amo | 17?? Bnf_362bis | |
azoma | Azoma? | Por ventura? interrogat[ivo] | 17?? Bnf_362bis | Azomâ oticmomachiti inic yê omaxitico in tlatoani? Has sabido como ha llegado el governador? |
azoye + | Cuix azoyê | Quando se quiere nombrar aun sugeto, y no se acuerda de su nombre, se usa de este adverbio | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Oquimecahuitecquê ce tlacatl, cuix azoye, cuix acê itoca Pedro? han azotado aun hombre, q[ue] no sé si se llama Pedro. |
azoyecana iz | Azoyecana iz | [Quiza ya] | 17?? Bnf_362bis | Azoyecana iz huitz. Quiza ya viene por aqui cerca. |
ca | Ca | Ligatura con cuyo medio los verbos se componen deordinario unos con otros, añadida al preterito del verbo q[ue] está al principio, el qual significa como adverbio, y no se conjuga el, sino el segundo. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Niquimatcachihua, vel nicnemactachihua in tlein nicchihua. hago cuerdamente, o con cordura lo q[ue] hago, del verbo imati, ó ninimati. ser prudente. Ninematcanemi. Vivo cuerdamente. Nicqualancaitta. mirole con enojo. compuesto de qualani, y itta. Nictlatziuhcacahua in teoyotl. dexo de pereza la misa de tlatzihui, y cahua. Los verbos q[ue] en el preterito toman c, la pierden quando se componen con otros verbos. en una palabra. Esta composicion se hace enla manera siguiente: del verbo q[ue] se compone primero toma la voz del pret[erit]o perfecto, añade ca, (si es pret[erit]o en c añade solo á, y juntalo al otro verbo, y este es el q[ue] se conjuga, y el otro sirve de adverbo, o ablativo regido del español con. El verbo cuyo pret[erit]o se toma, siempre es delos neutros; pero el verbo q[ue] se toma despues no se debe, aun q[ue] puede, ser de los neutros. V[erbi]g[racia] el pret[erit]o de estos neutros qualani, enojarse, airarse, tlatzihui ser perezoso, chipahua, ponerse limpio, o puro, mundesco en latin, es qualan, tlatziuh, chipahuac, con quienes, y los verbos itta, cahua, nemi dixé asi: Nicquanlancaittac, lo mire con ira, enojo, airadamente. Nitlatziuhcacahua in misa omito peresosamente la misa, la dexo por pereza. Xichipahuacanemi. Vive pura[-], o limpiamente, o con pureza y limpieza. Para hablar con reverrencia se pone el reverencial del verbo ultimo, y del primero. V[erbi]g[racia] nicnoqualancaittilia in Pedro. En el Vocabulario de Molina se encuentran varios adverbios en ca. V[erbi]g[racia] tlatziuhca, perezosam[en]te y esos adverbios solo se usan compuestos con otra voz: pues ahora con unir esos adverbios al verbo, queda hecha la composicion. Tambien hay nombres adjetivos en c, y qui formados de verbos neutros, V[erbi]g[racia] chipahuac, cosa limpia, tlatziuhqui perezoso, y si aestos les mutas en ca la c, o qui, saldrá la propria composicion. Muchas veces se halla en esta composicion el verbo nemi, el qual fuera de composicion significa, vivir, morar, y doblando el ne sale nenemi, andar, caminar. Tambien en composicion significa vivir; pero asi el nemi como el nenemi se toman comunmente en composicion, para significar la continuacion o repeticion de la accion significada por el verbo con q[ue] se componen, no lo q[ue] es el acto vital de vivir, ni andar, almodo que sucede en estas locuciones españoles: Vives comiendo y durmiendo, Pedro se vive en borracheras, Te andas emborrachando, Andas abusando de mi paciencia, en las quales locuciones no sequiera significan el acto vital de vivir, ni de andar, sino la continuacion o repeticion delas acciones de comer, dormir, embriagarse.Etc. Tengase esto presente p[ar]a q[ue] no se estrañe la traduccion de varias frases en q[ue] se hallan nemi, y nenemi. |
ca | Ca | ligatura. Los nombres posesivos en huâ.ê, y ô para componerse con verbos, o con qualquiera otra cosa, toman esta ligatura Ca | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nictopilêcatlalia. constituyole alguacil. nicaxcahuacacahua. dexole por poseedor. nicmahuizocaitta. mirole como a persona honrada. |
ca | Ca | (preposicion.) su ordinaria significacion es con de instrumento, | 17?? Bnf_362bis | como de tetl piedra, teticâ onicmotlac. le tiré con una piedra. Quauhtica onichuitec, le di, lo heri, lo golpeé con un palo. Fuera de composicion se puede decir ica tetl, con una piedra, ica quahuitl, con un palo. |
ca | Ca | (prepos.) con el nombre ilhuitl y juntamente con los nombres numerales significa el espacio de los dias q[ue] cuenta el numero | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[gracia] Yeilhuitica omozcalitzino in Totemaquixticatzin. Al tercero dia resucitó nuestro Salvador. Nahuilhuitica, al quarto dia. Doblando la primera silaba del numero significa cada tantos dias. Yeeilhuitica. Cada tres dias. Nanahuiltica, cada quatros dias. Matlatlaquilhuitica { } onnanahuitica. de catorce en catorce dias. { ltica}: de quince en quince dias. Cecempohualtica. de 20 en 20 dias. |
ca | Ca | prepos. con los semipronombres significa. De, por, mediante | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[gracia] Noca tihuetzi. tu te riez de mi. Moca nicnochihua. Cuido de ti, o te socorro. Y sin verbo se dice tambien : Ayac noca. Nadie me favorece, me socorra. Ninguno hace caso de mi. Icatzinco, reverencial de ica. Ma icatzinco in Totecuiyo xinechmopalehui. Por Dios, por amor de D[io]s, ayudame. Aocomo nitlatlacoz icatzinco itepalehuiliz in Dios. Ya no he de pecar mediante el favor, o con la ayuda de Dios. |
ca | Ca | prepos. se une alos nombres mediante la ligatura ti | 17?? Bnf_362bis | Tetica, quauhtica, de tetl y quahuitl, con pie { }, con palo. Excepto otli el camino, q[ue] no lleva ligatura. Otlica por el camino. |
ca | Ca | prepos. significa con, pero un con q[ue] sea de instrumento, como ya se dixo, no un con q[ue] signifique junto, o en compañia, porque en esta significacion seria barbarismo usar de ca | 17?? Bnf_362bis | Estaba comiendo con mi abuelo, aqui el con es junto, esto es junto, o en compañia de mi abuelo. Nitlaquaticatcâ ica nocoltzin. barbarismo. Debe decirse : Nitlaquaticatca itlan, vel itlantzinco in nocoltzin. Me confese con un padre. Oninoyolcuiti ica ce teopixquî. barbarismo. Debe decirse : Oninoyolcuiti itlan, itlantzinco ce teopixqui. |
ca + | Azo ca hueli | Quiza no será posible | 17?? Bnf_362bis | |
ca + | Ca amo ca amotzin | No, señor no. Ca se antepone à amo para mayor energia, y negar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
ca amo ca amotzin | Ca amo ca amotzin | No, señor no. Ca se antepone à amo para mayor energia, y negar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
ca huel immam | Ca huel immam | Ya es buena hora, tiemo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
ca icuac | Ca iquac | Quando. vide Iquac | 17?? Bnf_362bis | |
ca quema | Ca quema | Si, si señor. Se antepone el ca aestos adverbios para mayor energia, y afirmar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
ca quemaca | Ca quemaca | Si, si señor. Se antepone el ca aestos adverbios para mayor energia, y afirmar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
ca quematzin | Ca quematzin | Si, si señor. Se antepone el ca aestos adverbios para mayor energia, y afirmar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye aocmo immam | Ca yê aocmo immam | Ya no es tiempo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye cualli | Ca yê qualli | Sea en buena hora. Me parece bien | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye huel cualcan | Ca yê huel qualcan | Ya es muy buena hora, o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye huel imonequian | Ca yê huel imonequian | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye imman | Ca yê imman | Ya es tiempo. Ya es hora | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye immanin | Ca yê immanin | Ya es tarde. | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye oncan | Ca yê oncan | Ya es tiempo. Ya es hora | 17?? Bnf_362bis | |
ca ye tlaca | Ca yê tlaca | Ya es tarde | 17?? Bnf_362bis | Ma tihuian caye tlaca,cayê immanin. Vamonos q[ue] yá es tarde. |
ca ye yeccan | Ca yê yeccan | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
cacaxtoltihuitica | Cacaxtoltihuitica | cada quince dias | 17?? Bnf_362bis | |
cacica | Cacicâ | juntandose con verbos los hace superlativos | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] mati, saber. cacicamati. saber perfectamente. |
campa | Campa | vide icampa. In campa. Intla campa | 17?? Bnf_362bis | |
campa | Campa? | Donde? De donde? Por Donde? | 17?? Bnf_362bis | Campa ic. por donde, de donde? Campa ic oanhuallaque? De donde o por donde haveis venido? In campa. Donde, de donde, por donde sin interrogã[cion]. Amo nicteilhuia in campa niaz { } nequi. No digo adonde quiero ir. Intla campa. aalguna parte. Nimitztlatzatuiltiz intla campa tiaz. Te castigaré si fueres aalguna parte. |
campa + | Necoc campa | de ambas, ó desde ambas, hacia ambas partes | 17?? Bnf_362bis | Necoccampa oacito in acalli. Llegaron navios de ambass partes, v[erbi]g[racia] de España y de Manila. Necoccampa micoac. Ha havido muertos de ambos exercitos. |
campa + | Zazan campa | Por ay. | 17?? Bnf_362bis | Amo timomachtia, manocê titlatequipanoa, zazan campa, zazan canin tiquiquiztinemi. No estudias ni trabajass, por ay te andas perdido. |
campa mach | Campa mach | vide Can mach | 17?? Bnf_362bis | |
campa nel | Campa nel? | De donde? | 17?? Bnf_362bis | Campa nel nicnocuiliz? De donde he de sacar? |
can | Can | vide In can | 17?? Bnf_362bis | |
can | Can | terminacion del plural del imperativo, quando este viene del verbo cuyo pret[erit]o acaba en vocal, entonces la vocal q[ue] precede al can es larga, y q[uan]do no, es breve: el acento del can es siempre largo y grave | 17?? Bnf_362bis | Titlachihuacan. hagamos. |
can | Can? | Donde? de donde? por donde? | 17?? Bnf_362bis | Can mochan? Donde esta tu casa? Can ic? por donde, de donde? Izzazo canic timohuicaz, nimitznohuiquiliz. p[o]r donde quiera q[ue] fueres ire yo consigo. In can donde, de donde, por donde sin interrogacion. Amo niteilhuia in can tiaznequi. no digo adonde quiero [sic] ir. |
can mach | Can mach? | Donde? preguntando con duda, ó enfado, ó admiracion | 17?? Bnf_362bis | Can mach tinenemi in aocmo timotlalia? Donde andas, q[ue] no paras? Can mach nocnopil, can mach nomacehual inic nopan timocalaquico? Donde he merecido yo q[ue] tu vengas a mi casa? |
cana | Cana | en qualquiera parte | 17?? Bnf_362bis | Cuix cana otiquittac in nopiltzin. has visto en alguna parte ami hijo? Respuesta: Yehua oniquittac in ompa tecpan azoyecana iz huitz. en de antes lo vi en la iglesia, quiza viene ya por ay cerca. Zan cana. en qual, o qual parte. Zan cana mohueichihua inin xochiqualli. en qual o qual parte se da por maravilla esta fruta. |
cana | Cana | antepuesto a algun numero lo afirma con duda y equivale al poco mas o menos | 17?? Bnf_362bis | Quantas veces hiciste eso? Respuesta. Amo huel niquilnamiqui azotel cana matlacpa. No me acuerdo bien, quizas seras unas dies veces poco mas o menos. Oppa onichtech, ihuan cana macuilpa, amo aniccac misas. { } dos veces, y como cinco veces poco mas o menos no oi misa. |
cana | Cana | vide Azoyê cana ix. Zain cana | 17?? Bnf_362bis | |
cana + | Zan cana | en qual ó qual parte. En pocas partes. | 17?? Bnf_362bis | Zan cano mohueichihua inin xochiqualli, en qual o qual parte se da esta fruta tan grande. |
canapa | Canapa | Acia alguna parte. De alguna parte | 17?? Bnf_362bis | Huel nitlaocoxtinemi { } canapa nitztehua, inic manel zan achitzin ninoyollaliz. Ando muy triste, me ire por ay para respirar ó alegrarme un poco. Canapa nitztehua. Vayame yo por ay, esto es, estoy por irme por ai. |
canel | Canel | adverbios causales conq[ue] se da razon de algo. porque. {} | 17?? Bnf_362bis | |
canelnozo | Canelnozo | adverbios causales conq[ue] se da razon de algo. porque. {} | 17?? Bnf_362bis | |
canelpa | canelpa? | [lo mismo que Canozonel?] | 17?? Bnf_362bis | |
canin | Canin? | Donde, de donde, por donde? es interrogativo | 17?? Bnf_362bis | Canin tiaz? Donde has de ir? Izzazo canin timohuicaz nimitznohuiquiliz. Donde quiera q[ue] fueres ire contigo. In canin donde, pordonde, dedonde, sin interrogacion, como tambien el In zazo canin. Amo nicteilhuia in canin niaz nequi. No digo donde quiero ir. |
canin + | In iquin canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
canin + | In iquin in canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
canin + | Zazan canin | Por ay. | 17?? Bnf_362bis | |
canin mach | Canin mach? | vide Can mach | 17?? Bnf_362bis | |
cannel | Can[n]el | porq[ue] es verdad. Porque exactamente. Porq[ue] es asi. vide canozo | 17?? Bnf_362bis | Nican teopan ninomaquixtico, canel niaz? he venido aretraherme aqui ala iglesia, porq[ue] donde tengo de ir? Canel nimitztlazotla, nimitzmacaz in amatl. Como yo te ame, te dare el libro. Y asi con los demas verbos. |
cannelpa | Cannelpa | porq[ue] es verdad | 17?? Bnf_362bis | Cannelpa niaz? porq[ue] donde tengo de ir. |
canozo | Canozo | adverbios causales conq[ue] se da razon de algo. porque. {} | 17?? Bnf_362bis | Yalhua amo oninozauh canozo, canel, canelnozo huel ninococoaya. Ayer no ayune porq[ue] estaba muy enfermo. Como si dixera: fue cazo forzoso, en q[ue] no pude ayunar. Yalhua ahuel nihuio, canozo, canel, canelnozo oc nitlatequipanoaya. Ayer no pude ir, porq[ue] estube trabajando. Uno q[ue] trabajó en dia defiesta por necesidad, puede decir: Ca ninocuitia ca oppa hueiilhuitl ipan onictlatequipano, canozo, canel, canelnozo nicnotlacatl. Confieso q[ue] he trabajado dos veces endia de fiesta, pero fue fuerza, porq[ue] soy pobre. Campa nel nicnocuiliz in niquixmacaz in nopilhuantoton? Auh canozo, canel itlachihualtzitzinhuan in Toteuiyo, cuix nozo xiccahualoni? De donde he de sacar para sacarles amis hijos, y siendo como son criaturas de n[uest]ro S[eño]r tengolas de sacar sin cuidarse ellos? |
canozo | Canozo | es tambien adverbio con q[ue] contestamos y confirmamos algo que otro nos dice: | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] A uno q[ue] me dice q[ue] ya llegó el correo. Mach ye ohualico in titlantli. Dizque ya llegó el correo: le puedo decir: canozo, canozotzin, ca nehuatl oniquittac. Asi es ya vino, yo lo vi. |
canozo izquipa | Canozo izquipa | Asi es verdad fueron tantas veces. Si tantas veces fueron | 17?? Bnf_362bis | |
canozonel | Canozonel? | lo mismo que canelpa? | 17?? Bnf_362bis | |
cauh | Cauh | Terminacion, (compuesta dela ligatura ca, y dela terminacion uh), q[ue] los verbos en qui, y en ni soman quando se juntan con los semipronombres posesivos no, mo, i etc | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Cocoxqui. enfermo. Nocoxcauh. mi enfermo. Tlatoani el Governador. Notlatocauh. Mi Governador. De esta terminacion cauh solo queda la ligatura ca, quando se toma el tzin reverencial, o el ton de menosprecio. V[erbi]g[racia] Teopixqui el Sacerdote. Noteopixcauh. Noteopixcatzin. |
cauh | Cauh | tambien toman esta terminacion, quando se juntan con los semipronombres posesivos los nombres derivativos en huâ, ê, ô, y los adjetivos en c | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Altepehuâ. el ciudadano, Naltepehuacauh. mi ciudadano. Topilê. el Alguacil. Notopilecauh. mi alguacil. Zoquiyo. cosa enlodada. Nozoquiyocauh. cosa mia enlodada. Mahuizo. Nomahuizocauh. Notepilecauh. Notopilecaton. Mi alguacilejo. |
cazan ipampa | Cazan ipampa | sino por esto | 17?? Bnf_362bis | cequintin in miquiztempan moyolcuitia, amo ipampa in azo quimotlazotilia in Dios, manoce quinyoltonehua in tlatlacol, cazan ipampa inic amo mictlantlaxozquê. Algunos hay q[ue] se confiesan ala hora dela muerte, no porq[ue] amen a Dios, ni tengan dolor desus pecados, sino por no ir al infierno. |
ce + | Za cê | finalmente. se usa quando despues de haver contado varias cosas, se concluye con la ultima, ó con una proposicion universal. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] alos q[ue] se quieren confesar les puedo decir : Monequi anquitozquê in quezquipa oanquitlacoquê in misatzin, in quezcizquipa oantlahuanquê, za ce quezquipa in oipan anhuetzquê in occeui temictlani tlatla calli. es menester q[ue] digais quantas veces haveis dexado de oir misa, quantas veces os haveis emborrachado, y finalmente quantas veces haveis caido en otros pecados mortales, y en cada uno de ellos. Nota: aquel Quecizquipa significa preguntado : quantas veces cada uno? lo qual no tiene quezquipa, q[ue] significa simplemente: que tantas veces? Iniquac timoyolcuitiz tiquitoz in yê quezquipa otitlahuan, in yê quezquipa otinacaqua, auh za cê in ye quezquipa, quecizquipa in ompa tihue{..} in occequi tlatlacolli. quando te confieses dixas quantas veces te emborrachaste, quantas comiste carne, y finalmente quantas veces {...} otros pecados, y en cada uno deellos. |
ceccan | Ceccan | Uno. Con el nombre sustantivo compuesto con preposición, sirve de lo q[ue] ce uno, con los q[ue] no la tienen | 17?? Bnf_362bis | ceccan icnoxacalco omotlacatili in Totemaquixticatzin. en un pobre portal nacio niño salvador. Por consiguiente, p[ar]a decir en una pobre casa, no se ha de decir ce icnoxacalco. |
cececni | Cececni | en diversos, y diversos lugares | 17?? Bnf_362bis | Cececni cacallotica in imomiotzin santomê. Las reliquias, o huesos de los santos están cada uno ensus divisiones. Cececni yezquê in tenamic-huan in ayamo monamictia. Estarán aparte cada uno ensu casa los consortes, q[ue] todavia no se han casado. Cececni parece singular, pero en la significacion es plural, q[ue] eso denota le ce duplicado, y el ca duplicado del verbo cacalloticâ. Cececni xiquintlaqualti. Dales de comer aparte, esto es, acada uno deporsi. cececni, (absoluto) cada uno deporsi. |
cecemilhuitica | Cecemilhuitica | cada dia | 17?? Bnf_362bis | |
cecemilhuitl | Cecemilhuitl | cada dia | 17?? Bnf_362bis | |
cecempohualtica | Cecempohualtica | cada veinte dias. | 17?? Bnf_362bis | In chalca mamacuililhuitica in tiamiqui, auh in Tollantzinco cecempohualitica, auh in Mexicâ cecemilhuitica, auh in Tetzcocâ zanyenoihui, nel ye yohualtiamiqîs. Los de Chalco tienen feria cada cinco dias, los de Tulanzinco cada veinte, los Mexicanos cada dia, y de la misma manera los de Tezcuco, y aun de noche tienen sus ferias. |
cecen metztica | Cecen metztica | cada mes | 17?? Bnf_362bis | cecen metztica nonyauh in quauhtla. cada mes voy al monte. |
cecen pohualilhuitica | Cecen pohualilhuitica | cada veinte dias | 17?? Bnf_362bis | |
cecentlapal | Cecentlapal | cada persona, o cosa de un lado | 17?? Bnf_362bis | V[erbi )g[racia] si amuchos les cortaran la una oreja dire: Mochintin cecentlapal tlanacaztectin, ma xiquimittili izcan izcecemtlapal in nacaz, { } oc oncacâ? Todos tienen cortada la oreja del un lado, mirales la oreja del un lado, tienen la todavia? Respuesta: ca zanelli, ca atle iz centlapal in nacaz, ca { }. { } q[ue] les falta la oreja del un lado, todos estan dela misma { } Cequintin can iz cecentlapal {}onacaztecoque, auh occequintin iontlapalixti, aunos de un solo lado cortaron las orejas, y aotros de ambos lados. |
cecenyohual | Cecenyohual | todas las noches. | 17?? Bnf_362bis | Cecenyohual in nitemiqui. todas las noches sueño. Cecemilhuitl, cecenyohual pialo in ilpiticate, inic amo cana huel hualquizazquê. todos los dias, y todas las noches se tiene cuenta con los presos, para q[ue] no se salgan y vayan. |
cecexiuhtica | Cecexiuhtica | cada año | 17?? Bnf_362bis | |
cecni | Cecni | en un lugar, en cierto lugar | 17?? Bnf_362bis | Cecni teoamoxpan icuiliuhtoc inin tlatolli. En un lugar dela sagrada escritura estan escritas estas palabras. Sirve este cecni como tambien ceccan con el nombre usbstant[iv]o compuesto con preposicion deloq[ue] sirve ce uno, conloq[ue] no la tienen. V[erbi]g[racia] ce icnoxacalli. una casa pagiza pobre, pero para decir: en una casa pagisa pobre, no estara bien dicho ce icnoxacalco, sino cecni, ó ceccan icnoxacalco. |
cemaci | Cemaci | verbo. ser cabal y perfecto, y sirve de superfativo | 17?? Bnf_362bis | Mocemaciticâ, maciticâ yehuatl in. Está perfectisimo esto. Y si se expresa la cosa en cuya linea se verifica { } estar cabal o perfecto se le antepone inic. In Totecuiyo mocemacitzinoticâ, macitzinoticâ inic tlamatini. N[ues]tro S[eño]r es sapientisimo, ala letra: Nuestro S[eño]r esta perfecto en quanto sabio, porq[ue] el inic en este caso, y otros significa: en quanto. |
cemacic | cemacic | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cemacica | cemacica | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cemelle | Cemellê | adverbio de q[ue] se usa ordinariamente con negacion antepuesta; y significa falta de paz, y de union | 17?? Bnf_362bis | Aic cemellê yocoxca monotztinemî: nunca se comunican con union y paz. Atlaca cemellê. hombre de mala condicion. Aihuianyocan, acemellecan in tlalticpac. En el mundo no hay quietud ni sosiego. Tlacacemellê [sic: àtlaca]. Monstruo dela naturaleza. item [sic]: hombre du buena y pacifica conversacion. |
cemelle + | Aic[ ]cemellê | vide Cemellê | 17?? Bnf_362bis | |
cemi | Cemi | De una vez | 17?? Bnf_362bis | Cemi xiauh. vete de una vez. acaba de ixte [¿?]: ¿q[ue] haces q[ue] no te vas? |
cemi | Cemi | De una vez | 17?? Bnf_362bis | Cemi, zazcemi oniquixnahuati. de una vez lo despedi. |
cemi + | Za cemi | De una vez. | 17?? Bnf_362bis | Za cemi nimitzixnahuatia. te despido para deuna vez. para siempre. |
cemi + | Za cemi | Quando algunos van cada uno de por si a algun lugar, y quiero q[ue] vayan de una vez todos juntos, | 17?? Bnf_362bis | les dire: za cemi xihuian. idos deuna vez todos juntos. |
cemi + | Zaz cemi | de una vez, para siempre. | 17?? Bnf_362bis | zazcemi oniquixnahuati. lo despedi deuna vez, y para siempre. |
cemi + | Zaz cemi xihuian | id de una vez todos juntos. De esta expresion se usa quando van algunos a alguna parte cada uno de por si, y se quiere q[ue] vayan de una vez todos juntos. | 17?? Bnf_362bis | |
cemicac | Cemicac | Perpetuamente. para siempre famas | 17?? Bnf_362bis | |
cemicac | Cemicac | antepuesto a nombre substant[iv]o sirve de adjetivo | 17?? Bnf_362bis | Iz cemicac nemiliztli. la vida eterna. |
cemmanca | Cemmanca | perpetuamente, para siempre famas. Junto con substantivo se buelbe adjetivo, | 17?? Bnf_362bis | cemmanca nemiliztli. Vida eterna. |
cemmanca yeni | Cemmanca yeni | Cosa estable y perpetua | 17?? Bnf_362bis | |
cemmanian | Cemmanian | Para siempre. cemmanian denota el principio del estado q[ue] tiene una cosa q[ue] le hace durar para siempre | 17?? Bnf_362bis | Intla yê {} tilcauhtoz Si una vez moriste, ya para siempre estaras olvidado. Inic cemícac cenmanian tlaíiyohuiz. Para padecer eternamente. In canin tocticoc, oncan cemicac cemmanian ilcauhtoz. Donde está enterrado sera olbidado para siempre. Aocquic, aoc quemman yez in Mexico, ye ic cemmnyan tlamiz, polihuiz, xixiticaz, huehuelihuiz tlaltitech yaz in Mexicayotl. Ya no havra mas Mexico, se perderá, se destruira, y caera para siempre el imperio mexicano. |
cempanahuia | Cempanahuia | Verbo sobrepujar: llevando despues de si ic, ó inic antepuestos a algun nombre, lo hace superlativo, y se puede traducir muy | 17?? Bnf_362bis | In cepayahuitl tlacempanahuia inic, ic iztac. la nieve es blanquisima. a la letra. la nieve exede perfectamente en quanto blanca. |
cen | Cen | perpetuamente. para siempre | 17?? Bnf_362bis | Ca ye ixquich, ca yê iuhqui, ca ocen onquix, ca ocen manyan catca. Acabose ya de una vez, de una vez salio, y se fue, para siempre se acabó. De quien se murio se dice: Ca ocenquiz. ya salio para siempre. |
cen | Cen | muy mucho. junto con nombre lo hace superlativo | 17?? Bnf_362bis | cenchipahuac. purisimo. (vide zacenca huel superlativo). |
cen | cen | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cen + | Zan cen | Juntamente, en uno, en una. | 17?? Bnf_362bis | si uno dice q[ue] hurté deun tiro o deuna vez, o juntamente una gallina de castilla, dos ovejas, y tres cerdos, dira: oniquichtec ce quanaca (por la cresta q[ue] tienen las gallina le dan este nombre) omentin ichcamê, ihuan yeintin pitzomê, ca zan cen mochi in oniquichtec. hurté una gallina, dos ovejas, tres puercos, porq[ue] es verdad q[ue] todo junto, o juntamente lo hurté. |
cen + | za cen | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cenca | cenca | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cenca + | Oc cenca | mas, aun mas, aun mucho mas. A la letra aun mucho. (es comparativo. vide Achi mas, comparativo) | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio, aun mas sabio, aun mucho mas sabio q[ue] tu. Se junta con tlapanahuia, Tachcauh, y oc hualca, y entonces se pondera mas el exceso de la comparacion. Nehuatl occenca tlapanahuia, occenca tachcauh, occencahualca ic, inic nitlamatini in amo iuh tehuatl. Yo soy mucho mas sabio q[ue] tu. Ego magis sapientior te. |
cenca + | Oc ye cenca | mas, comparat[ivo]. vide etiam. Achi mas comparat[ivo] | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye cenca nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas docto q[ue] tu. |
cenca + | Oc[ ]cenca[ ]yê | mas. Comparativo. vide Achi, mas, comparat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl occencayê nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
cenca + | Quen oc ye cenca hualca | quanto mayor | 17?? Bnf_362bis | Intla ixquich netoniliztli topan mochihua in axcan, quen ocyecenca hualca cenca tlapanahuia in mochihuaz in iquac tlamiz iz cemanahuatl, cenca hualca, cenca tlapanahuia inic temauhtiz yez. Si alpresente pasamos tantas miserias, quanto mayores serán las q[ue] pasaremos en el fin del mundoo? seran mucho mas espantosas. |
cenca + | Quen oc ye cenca tlapanahuia | quanto mayor. vide Quen oc ye cenca hualca | 17?? Bnf_362bis | |
cenca + | Za cenca | muy mucho. junto con nombre lo hace superlat[iv]o. vide Za cenca huel. | 17?? Bnf_362bis | za cenca chipahuac. muy puro. |
cenca + | Za cenca huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cenca + | Za cenca huelmiecpa | muchisimas veces. | 17?? Bnf_362bis | |
cenca + | Za cenca miecpa | muchisimas veces. | 17?? Bnf_362bis | Za cenca, za cenca huelmiecpa in ipan nihuetzi notlatlacol. muchisimas veces he caido en mis pecados. |
cenca + | za cenca huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cennohuian | Cennohuian | vide Nohuian | 17?? Bnf_362bis | |
cennonohuian | Cennonohuian | vide Nohuian | 17?? Bnf_362bis | |
cenquizca | Cenquizca | muy, mucho, en sumo grado. vide Zacenca huel superlat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | Cenquizca chipahuacatzintli. muy pura |
cenquizca | cenquizca | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
cenquizqui | Cenquizqui | muy, mucho. Junto con nombre lo hace superlat[iv]o. vide cenquizca | 17?? Bnf_362bis | |
centlani | Centlani | en el abismo, en lo mas profundo | 17?? Bnf_362bis | Centlani mictlan. enlo mas profundo del infierno. |
centlapal | Centlapal | de un lado. | 17?? Bnf_362bis | Ca ye otlehuac ixcentlapal nomoyotlan. Ya está azado un lado de mis costados. |
centlapal + | Oc[ ]centlapal | Del otro lado | 17?? Bnf_362bis | Xictlanahuati ma nechcuepacan inic nitlehuaquiz in occentlapal. Manda q[ue] me buelban, ó volteen para q[ue] se aze el otro lado. |
centzompa | Centzompa | quatrocientas veces | 17?? Bnf_362bis | |
cenyohual | Cenyohual | Toda la noche | 17?? Bnf_362bis | Ach tlein onax in yeyohuac, cenyohual oninaman, cenyohual oninocuitlacueptinen. no se q[ue] tubo la noche parada, q[ue] toda ella estube desavosegado, y dando buelcos. |
cepan | Cepan | Juntamente. Usase s[iem]pre en composicion | 17?? Bnf_362bis | Techmocepanchicahuilia in Totecuiyo Dios. A todos juntamente nos da salud n[ues]tro Dios. Oticepantlaquaquê. todos juntamente comimos. |
ceppa | Ceppa | Una vez | 17?? Bnf_362bis | |
ceppa + | Niman aocmo[ ]ceppa | Ya nunca mas | 17?? Bnf_362bis | Niman aocmo ceppa iuh nicchihuaz. De ninguna delas maneras bolberé a hacer cosa semejante. |
chic | Chic | vide Achic. Algunos dicen chic en lugar de Achic, pero es abuso. | 17?? Bnf_362bis | |
chichico | Chichico | De un lado a otro | 17?? Bnf_362bis | Chichico yauh inon tlahuanqui. ese borracho se va bambaneando de uno aotro lado. In nechca yauh azo tlahuanqui, cahuel chichica yauh, ahuic yayatiuh. Debe estar borracho aquel que sera bambaneando de un lado aotro. |
chichicoometica | Chichicoometica | cada siete dias | 17?? Bnf_362bis | |
chichicoomilhuitica | Chichicoomilhuitica | cada siete dias | 17?? Bnf_362bis | |
chichicuacemilhuitica | Chichiquacemilhuitica | cada seis dias | 17?? Bnf_362bis | |
chichicueeilhuitica | Chichicueeilhuitica | cada ocho dias | 17?? Bnf_362bis | |
chichiucahuiltica | Chichiucahuiltica | cada nueve dias | 17?? Bnf_362bis | |
chico | Chico | Aun lado | 17?? Bnf_362bis | chicoxiquiquani in nechca tetl, ma ic motepotlani in tlatoani. Aparta aun lado aquella piedra, no sea q[ue] tropieze en ella el governador. In tomio ca moch iyeyeyan {}izazaliuhyan caca, auh intla ce chicopetoni, vel chicoquiza, huel tecoco, auh nohuel tecoco inic occeppa iyeyan mozaloa. Todos nuestros huesos estan ensu lugar y encaje; pero si se desconcierta uno, y se sale aun lado, duele mucho, como tambien duele mucho, quando se buelbe asu lugar. Aocac mococoa, caye chicotlanahuac, oquimiquanili in Totecuiyo in itetzin in iquauhtzin. Ya nadie está enfermo, porq[ue] ya niño señor ha apartado aun lado sus piedras y sus palos. es metafora, y quiere decir: Que niño S[eñ]or ha alzado mano del castigo. Chicoyauh in tequitl. no va igual el tributo. |
chico | Chico | en composicion significa: mal, falsamente, al reves, sin consideracion, abiertamente, desigual, y dudosamente. en latin perperam, prevé, perverié, prespoteré. | 17?? Bnf_362bis | Nichicocaqui. lo entiendo al reves. nichicotlatoa. desvariar en enfermo, o blasfemar, nitechicoitoa. hablar mal deotro, murmurar. nichicoyolloa, nichicotlamati: sospechar. |
chicoloa | Chicoloa | vide Tetech chicoloa | 17?? Bnf_362bis | |
co | Co | prepos[icion]. en algo, dentro. C. se compone con los nombres acabados en tl, y CO con los q[ue] acaban en tli, li, in | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[gracia] ilhuicac. en el cielo. exceptuanse los monosilabos en tl, q[ue] toman otras preposiciones, (pero tletl el fuego toma el co, tleco, en el fuego) Toptli, cofre, topco, en el cofre. Acalli canoa. Acalco, en la canoa. Capulin. capulin fruta, capulco en el capulin. |
cochian | Cochian | lugar donde se duerme. Dormitorio, y tambien vivienda, aposento, casa | 17?? Bnf_362bis | Nononqua in cochian in teopixquê. cada uno delos frailes tiene su celdad, o aposento aparte. |
connequiz + | Za ye connequiz | no será menester mas. | 17?? Bnf_362bis | Axcan nimitztlapopolhia, yecê intla occepa ticnanquilia in monantzin za ye connequiz inic nimitzhuitequiz. por ahora teperdono; pero si otra vez respondieres atu madre, no sera menester mas paraq[ue] te azote. Za ye connequiz se da a entender con el, q[ue] havia otras causas p[ar]a castigar, y en allegandose aquella, se executará el castigo. |
copa | Copa | esta particula añadida ala preposicion itic significa movimiento de lugar. Añadida a huic significa acia, contra, ergo, adversus | 17?? Bnf_362bis | Iticcopatzinco ohualmoquixti. salio desu vientre. Añadida a la prepos. tech significan de. Itechcopa nitlatoz in teotlaneltoquiliztli. hablaré delafe, acerca de la fe. Itechcopatzinco in totemaquixticatzin. dentro salvador. Nohuiccopa xohuallachia. Mira acia ami. |
cualcan | Qualcan | vide oquic qualcan. Huel qualcan | 17?? Bnf_362bis | |
cualcan + | Ca yê huel qualcan | Ya es muy buena hora, o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
cualcan + | Huel qualcan | amui buena hora, o t[iem]po. en mui buen lugar, oparte. es adverbio de tiempo, y lugar | 17?? Bnf_362bis | |
cualcan + | Oquic qualcan | mientras es buen tiempo, mientras hay buena ocasion y oportunidad. puesq[ue] es buen tiempo. | 17?? Bnf_362bis | O nopilhuanê ma za ye ximohuicatihuian oquic qualcan. Ea hijos idos con Dios, antes q[ue] sea tarde. ala letra : idos mientras es buen tiempo. |
cualli + | Ca yê qualli | Sea en buena hora. Me parece bien | 17?? Bnf_362bis | |
cualli + | Zan ipan qualli | De buena manera, medianamente. | 17?? Bnf_362bis | Amohuel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan, zan ipan cualli. no es muy alto, ni muy chico, sino de buena manera. Amo huel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Amo huel tomahuac, amo no huel pitzactontli, zan ipan, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Zan ipan inic tiquauhtic. eres de buena estatura. |
cuel | Cuel | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
cuel | Cuel | significa y denota mas presteza de la q[ue] se pretendia | 17?? Bnf_362bis | Campa ocuelonya in titlantli inquin iz ocatca? Donde se desaparecio tan presto el mensagero, q[ue] poco ha estaba aqui? |
cuel + | Ye cuel | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
cuel + | Ye cuel yehua | buen rato hà. Se junta solo con pret[erit]o. vide Ye yehua, y Ye ic onya. y Yehua | 17?? Bnf_362bis | |
cuel + | Yê cuel | yá. Pero denotando mayor brevedad de la q[ue] se pretendia | 17?? Bnf_362bis | Yê tlacâ, azo yê ocuellaqualoc. ya es tarde, quiza havran ya comido. Quinmomacuilxiuhtiliaya in tlazoichpochtzintli, in yecuel itentzinco quimomachiltiaya in itlapalolocatzin tlatocaihuapilli, auh quin iuh mochiiconxiuhtiliaya in yecuel mozauhtzinoaya. andaba en cinco años la S[an]ta Virgen (S[an]ta Catalina de Serra) quando ya sabia de memoria la Ave maria, y entrada en los siete ya ayunaba. In axcan in oc huel tipiltontli, ihuan yecuel notencopa nicmati in teotlatolli. todavia soy muy niño, y yà sè de memoria la Doctrina Christiana. |
cuel + | Zan cuel | en brebe tiempo, en brebe espacio. | 17?? Bnf_362bis | ompa colhuacan oilhuiloque in mexicâ in amo iciuhca, in amo zan cuel aciquihui in oncan tlatoatizque. En Culhuacan fue dicho alos mexicanos q[ue] no llegarian tan presto, ni en poco tiempo al lugar donde havian dereynar. Cenca huei in yaoyotl, in necaliliztli mochiuh amo zan cuel in necacahualoc. fue muy reñida la pelea, no se acabó tan presto. Opeuh moyolcuitia in cocoxqui, aúh zan cuel omic. empezó a confesarse el enfermo, y dentro de breve tiempo murio. |
cuitlapan | Cuitlapan | prepos[icion] sinonim[o] de tepotzco, y de icampa. Sale del nombre cuitlapantli la espalda, quitado el tli final, queda pan, q[ue] sirve de prepos[icion] sin añadire otra. Porq[ue] q[ue]do quitado el tli final del nomble [sic] quedan pan, tlan, tech, aunq[ue] sean radicales del nombre sirven tambien | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] caltechtli, la pared, caltech. en la pared. Nocuitlapan, mi trazera, y detras de mi, amis espaldas. Xillantli. el vientre. Xillan, cuyo lan es en lugar de tlan, porq[ue] cuando ll cogen en medio una t, esta t se suele perder: y asi noxillan, mi vientre, y en mi vientre. Y de n[ues]tra s[eñor]a se dice q[ue]: Itechtzinco ixillantzinco omonacayotitzinco in Totemaquixticatzin. en su vientre encamino n[ues]tro Salvador. Ixillampatzinco ohualmoquixti. Salio de su vientre. |
cuix | Cuix? | Porventura. en latin Num, ne. | 17?? Bnf_362bis | Cuix titlaqueznequi? quieres por ventura comer? |
cuix + | Cuix mo | con estos adverbios se da deentender q[ue] aquello de q[ue] se habla no tendra efecto. De estos exemplos se ve que Mo, y Monel con el cuix alteran su significacion, y los hacen significar con diversa dela q[ue] significan sin el cuix | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Dixo uno q[ue] havia de ir aalguna parte, y pareciendole despues no ser posible dixo: Cuix mo huel niaz? Podra tener efecto mi ida? como quien dice: pareceme q[ue] no es posible q[ue] yo vaya, o q[ue] tenga efecto mi ida. Ala hora dela muerte se confeso uno de mala vida con proposito de enmendarla, despues parecendole q[ue] no podria cumplir de proposito dixo: Intla nipatiz cuix mo huel nicchihuaz niccahuaz in nahuilnemiliz in axcan in ninonetoltia? Si sanase como es posible q[ue] yo dexe mi mala vida? |
cuix + | In cuix | con este adverbio sale de su empeño el q[ue] haviendo de nombrar algun nombre o verbo ne se atreve aproferirlo, ó no lo sabe, o si lo trahe acolacion es precisamente por acomodarse con los q[ue] le dan ese nombre | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Predicando un sacerdote dice q[ue] hay algunos embusteros q[ue] engañan alos pueblos, y al nombrarlos dice: Ca yehuantin in cuix teciuhtlazque, in cuix techichinque, in cuix in nanahualtin. Estos son los q[ue] llamais conjuradores del granizo, o q[ue] chupan la sangre humana, o los q[ue] profesan ser brujos. Ca yehuantin in cuix teciuhtlazque, teciuhpehuique, ihuan in aquique in cuix quinnotza in ahuaque, in tlaloque, niman ye in cuix nanahualtin tlahuipochtin. Estos son los q[ue] llamais conjuradores del granizo, y los q[ue] decis, o dicen ellos q[ue] hablan con los dioses del agua, y los q[ue] profesan ser brujos. Oquimecahuitecque ce tlacatl cuix itoca Pedro, nozo Juan. Azotaron auno, no se si se llama Pedro, o Juan. |
cuix ace | Cuix acê | lo mismo q[ue] cuix azoyê | 17?? Bnf_362bis | |
cuix azoye | Cuix azoyê | Quando se quiere nombrar aun sugeto, y no se acuerda de su nombre, se usa de este adverbio | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Oquimecahuitecquê ce tlacatl, cuix azoye, cuix acê itoca Pedro? han azotado aun hombre, q[ue] no sé si se llama Pedro. |
cuix ma | Cuix[ ]mâ | Por ventura? Num, ne | 17?? Bnf_362bis | Cuix mâ omomiquili in motatzin? Hase muerto p[o]r ventura tu padre? |
cuix mo | Cuix mo | con estos adverbios se da deentender q[ue] aquello de q[ue] se habla no tendra efecto. De estos exemplos se ve que Mo, y Monel con el cuix alteran su significacion, y los hacen significar con diversa dela q[ue] significan sin el cuix | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Dixo uno q[ue] havia de ir aalguna parte, y pareciendole despues no ser posible dixo: Cuix mo huel niaz? Podra tener efecto mi ida? como quien dice: pareceme q[ue] no es posible q[ue] yo vaya, o q[ue] tenga efecto mi ida. Ala hora dela muerte se confeso uno de mala vida con proposito de enmendarla, despues parecendole q[ue] no podria cumplir de proposito dixo: Intla nipatiz cuix mo huel nicchihuaz niccahuaz in nahuilnemiliz in axcan in ninonetoltia? Si sanase como es posible q[ue] yo dexe mi mala vida? |
cuix monel | Cuix monel? | con estos adverbios se da deentender q[ue] aquello de q[ue] se habla no tendra efecto. De estos exemplos se ve que Mo, y Monel con el cuix alteran su significacion, y los hacen significar con diversa dela q[ue] significan sin el cuix | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Dixo uno q[ue] havia de ir aalguna parte, y pareciendole despues no ser posible dixo: Cuix mo huel niaz? Podra tener efecto mi ida? como quien dice: pareceme q[ue] no es posible q[ue] yo vaya, o q[ue] tenga efecto mi ida. Ala hora dela muerte se confeso uno de mala vida con proposito de enmendarla, despues parecendole q[ue] no podria cumplir de proposito dixo: Intla nipatiz cuix mo huel nicchihuaz niccahuaz in nahuilnemiliz in axcan in ninonetoltia? Si sanase como es posible q[ue] yo dexe mi mala vida? De estos exemplos se ve que Mo, y Monel con el cuix alteran su significacion, y los hacen significar con diversa dela q[ue] significan sin el cuix. |
dioz + | Ipaltzinco in Dios | Por Dios. expresion de q[ue] se usa en los juramentos, y suplicas | 17?? Bnf_362bis | |
hualca + | Oc hualca | mas. Comparativo. vide Achi, mas, comparat[iv]o Y asi parece q[ue] quere decir : aun está acia acá, está mas acá. Y tambien Es mas. Se le suele poner ic, ó inic antepuestos al nombre con q[ue] se componen | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Nehuatl oc hualca inic nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. Ala letra : Yo estoy aun mas acá en quanto sabio q[ue] tu. |
hualca + | Quen oc ye cenca hualca | quanto mayor | 17?? Bnf_362bis | Intla ixquich netoniliztli topan mochihua in axcan, quen ocyecenca hualca cenca tlapanahuia in mochihuaz in iquac tlamiz iz cemanahuatl, cenca hualca, cenca tlapanahuia inic temauhtiz yez. Si alpresente pasamos tantas miserias, quanto mayores serán las q[ue] pasaremos en el fin del mundoo? seran mucho mas espantosas. |
huan | Huan | prepos. junto, en compañia de otro | 17?? Bnf_362bis | Nohuan niaz; ire contigo, o en tu compañia. Inhuantzinco tipohui in ilhuicac tlacatzitzintin. pertenecemos, o estamos dedicados, ó hemos de estar en compañia delos moradores del cielo. Tehuan onitlacnopilhui. he recibido bien, he sido beneficiado en compañia de otros. he participado del bien q[ue] se daba a otros. Tehuan notlatocaya, caminaba en compañia de otros. sin decir de quien. Macaie inhuan xinemi in tlahuanquê. nunca andes con, o en compañia de los borrachos. |
hueca | Hueca | lexos | 17?? Bnf_362bis | Cuix ma oc hueca huitz in Tlatoani? Ca aocmo hueca huitz, ca oncan huitz on. Viene lexos el governador? Yanoviene lexos, hay viene. Oc hueca huitz in momach. todavia viene lexos mi sobrino [sic]. hueca nochan. esta mui lexos mi casa. Hueca nitlachia. tengo larga vista. |
hueca | Hueca | vide oc hueca | 17?? Bnf_362bis | |
huecapa | Huecapa | Desde lexos | 17?? Bnf_362bis | huecapa oniquixmittac yê huitzê. Desde lexos los vi, q[ue] ya vienen. |
huecapan | Huecapan | Atrechos. y denota buen espacio. Unas veces es adjetivo, y otras significa lugar alto, o en lugar alto | 17?? Bnf_362bis | huecapan calli. casa alta. Huel huecapan catê in cicitlaltin. estan enlugar muy alto las estrellas. huecapan tepetl. cerro alto. Iz cicitlaltin huel huehueitepopol quipanahuia in tlalticpactli, auhyeica in huelhuecapan catê iuhquin tepitoton ic hual neci. las estrellas son muy grandes, y mayores q[ue] la tierra, pero parecen pequeñas porq[ue] estan muy altas. Oc huecapan in tonatiuh. todavia está alto, o en lo alto el sol. |
huecatla | Huecatla | hondo, cosa honda | 17?? Bnf_362bis | Huecatla xictataca. cava, ó ahonda tu. |
huecauh | Huecauh | vide oc iuh huecauh | 17?? Bnf_362bis | |
huecauh | Huecauh | largo tiempo, es indiferente para tiempo pasado o futuro. vide Ye huecauh | 17?? Bnf_362bis | Yehuelhuecauh. Yehuelyehuecauh. In yê huecauh. In oc yê huecauh. Yê achi huecauh. Oc huecauh. Aocmo huecauh. |
huecauh + | Aocmo huecauh | de aqui a poco tiempo | 17?? Bnf_362bis | Aocmo huecauh timiquizquê in tihuehuetquê. de aqui a poco tiempo nos moriremos los Viejos. |
huecauh + | Ayamo huecauh | Poco ha, no ha mucho tiempo | 17?? Bnf_362bis | Ayamo huecauh in omixiuh in nonamic, ayacan quiza, ayamo huel mehua, oc noma huetztoc. Poco ha q[ue] pario mi muger, aun no sale a parte ning[un]a aun no se puede lebantar, todavia esta en la cama. |
huecauh + | In oc ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados | 17?? Bnf_362bis | In oc ye huecauh in amocolhuan quiteotocaya in tlacatecolotl. antiguamente V[ue]tros abuelos y mayores idolatraban, o tenian por Dios el demonio. |
huecauh + | In ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados. | 17?? Bnf_362bis | In ye huecauh in oc impan huehuetque qualli ic tlamania in ipan talpeuh. antiguamente, en t[iem]pos pasados, en t[iem]po delos antiguos havia buen orden en nuestra ciudad. |
huecauh + | Oc huecauh | De aqui a mucho tiempo | 17?? Bnf_362bis | Inin ca oc huecauh in mochihuatiuh. Esto sucederá de aqui a mucho tiempo. In aocmo tehuantin tomatian, ca yehuantin in matian mochihuatiuh in aquiquê oc huecauh tlacatizquê. No será en nuestro tiempo, sino en el de los q[ue] nacieren de aqui en muchos años. |
huecauh + | Ye huel yê huecauh | mucho t[iemp]o hà | 17?? Bnf_362bis | Yehuelyehuecauh in ninococotinemi. mucho t[iemp]o hà quando enfermo. |
huecauh + | Yê achi huecauh | algun tiempo ha | 17?? Bnf_362bis | Ye achi huecauh in aoccan niquitta. algun t[iem]po ha q[ue] no lo veo en parte ninguna. |
huecauhtica | Huecauhtica | largo tiempo, muy gran rato | 17?? Bnf_362bis | Cecenyohual huecauhtica niitztoc. todas las noches estoy desvelado un gran rato. Huecauhtica onecalihuac, huecauhtica otilintimoman in necaliztli, amo zancuel in necacahualoc, huel ocalac intonatiuh. Se peleó largo tiempo, muy grato duro la fuerza dela pelea, pues antes se puso el sol q[ue] dexasen la batalla. Achi huecauhtica in chocac. buen ratillo lloró. Achi huecauhtica in mononotzquê. buen ratillo estubieron hablando. |
huecauhtica + | Achi huecauhtica | buen rato, largo rato, algun tiempo | 17?? Bnf_362bis | Achi huecauhtica in chocac. buen ratillo lloró. |
huecayohuac + | Oc huecayohuac | todavia es muy de noche. Esto se dice : al amanecer ; pero al anochecer se dira : Ye yohuac. Ya es de noche | 17?? Bnf_362bis | Oc huecatzinco. Todavia es muy de mañana. |
huehueca | Huehueca | Atrechos, y denota buen espacio entre una y otra cosa q[ue] han de ser mas de dos, porq[ue] de solas dos se dice hueca | 17?? Bnf_362bis | Huehueca anquichihuazque amocal. atrechos, y con distancia de una aotra hareis vuestras casas. huehueca tiquaiztaya. tienes ya canas atrechos. Amo nenetech motlaliz in tolcalli, huehueca motztiez. No se pongan los arcos muy juntos unos de otros, haya buen trecho del uno alotro. Hueca es contrario de netech, y Huehueca de nenetech q[ue] significan cercania. Macamo huehueca, ca zan nenetech xictlali in huepamitl. No pongas apartadas sino juntas las vigas. |
huehuecauhtica | Huehuecauhtica | De tarde en tarde | 17?? Bnf_362bis | Huehuecauhtica nitlahuana, azo ca caxtoltica, vel cacaxtolilhuitica, anozo cecempohuaulhuitica noconi in octli. De tarde en tarde me emborracho, quiza cada 15, ó 20 dias bebo pulque. |
huel | Huel | muy. juntandose con adjetivo lo hace superlativo | 17?? Bnf_362bis | Huelchipahuac, muy puro. vide Zacencahuel superlativo. |
huel | Huel | es intensivo | 17?? Bnf_362bis | Huelqualli. muy bueno. huelamoqualli. muy malo. Huel axcan hualla. ahora en este punto acaba de venir. |
huel | Huel | bien. optime | 17?? Bnf_362bis | nic huel itta. me parece bien, me agrada. Lo q[ue] agrada se pone por paciente. nic huelcaqui in tlein tinechilhuia. apruebo lo q[ue] le dices, admito tus xuegos. nimitztlahuelcaquilia. concedote lo q[ue] me pides. |
huel | Huel | con el se suple el verbo poder, en latin possum. y con el negativo amo huel el verbo no poder, nequeo | 17?? Bnf_362bis | Cuix huel ticchihuaz in tlein ic onimitztlatlauhtî? podras hacer lo q[ue] te he rogado? Ca ahuel nicchihuaz. nolo puedo, ó no lo podre hacer. in motatzin ca huel mitzpalehuiz: auh in nehuatl ca ahuel itla mopampa nicchihuaz. tu padre puede ayudarte, pero yo no puedo hacer cosa por ti. |
huel | Huel | sirve de darle aquella viveza al adverbio q[ue] sele da en español con repetirlo. Huel axcan. ahora ahora. huel axcan niauh. ahora ahora, esto es en este punto me voy | 17?? Bnf_362bis | |
huel | huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
huel + | Ca huel immam | Ya es buena hora, tiemo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
huel + | Ca yê huel imonequian | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
huel + | Ca yê huel qualcan | Ya es muy buena hora, o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
huel + | Huel no iquac | entonces, al mismo tiempo | 17?? Bnf_362bis | Si yo digo auno q[ue] vine el año de 1605 a esta tierra, me puede responder: huel no iquac on onitlacat. entonces, en este mismo año naci. |
huel + | Oc huel achto | junto con el pret[erit]o perf[ecto] le da la significacion de plusquamperf[ecto]. | 17?? Bnf_362bis | Oc huel achto onitetlazotlac. Yo havia amado. Y de fut[ur]o perf[ecto] yo havre amado. |
huel + | Quin huel iuh | ahora poco há | 17?? Bnf_362bis | quin huel iuh nonasi in oncan tianquizco onechilpiquê. acabo de llegar al tianguiz, quando me prendieron. |
huel + | Ye huel yehua | vide yehua | 17?? Bnf_362bis | |
huel + | Ye huel yê huecauh | mucho t[iemp]o hà | 17?? Bnf_362bis | Yehuelyehuecauh in ninococotinemi. mucho t[iemp]o hà quando enfermo. |
huel + | Za cenca huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
huel + | Zan huel iuh | esta frase manifiesta su uso. | 17?? Bnf_362bis | esta frase manifiesta su uso. Zan huel iuh onhuetz, cenyohual in omoteochiuh. se le fue toda la noche en rezar. |
huel + | Zan huel iyolic | Mui poco apoco, muy despacio, muy quedito, muy mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Nanahui mantihui in matlequiquiztlazquê, zan huel iyolic in mantihui yê quicactihui ininyaohuehueuh. Los arcabuceros van de quatro en quatro y muy despacio al compaz de su atambor. Zan huel inyolic yatihui in yaoquizquê. Los soldados van caminando muy despacio. |
huel + | Zan huel quemman | Mui raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Teopan cemilhuitia in nonamic, ye yohuac in huallauh zan huelquemman in huallaca tlaqua. Mi muger se está todo eldia enla iglesia, y quando viene a comer ya es de noche, muy raras veces viene a comer de dia. |
huel + | Zan huel tequitl | lo mismo que zan tequitl. De manera q[ue] este adverbio significa propriamente: no hice sino hacer esto, y luego etc[etera] | 17?? Bnf_362bis | Zan huel tequitl onontlaqua niman nia in nitlatequipanoto. No hice sino comer un bocado, y luego me fui atrabajar. |
huel + | za cenca huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
huel cualcan | Huel qualcan | amui buena hora, o t[iem]po. en mui buen lugar, oparte. es adverbio de tiempo, y lugar | 17?? Bnf_362bis | |
huel icuac | Huel iquac | entonces | 17?? Bnf_362bis | huel iquac in atle tiquilnamictiezque, iz zan tipactiezque in techhuilantihuetziquiuh in miquiztli. entonces, quando estemos mas descuidados, y estemos alegres y contentos nos arrebatará la muerte. |
huel imman | Huel imman | amuibuena hora. o t[iem]po, ù ocasion | 17?? Bnf_362bis | huel imman in otimaxitico. amuybuena hora has llegado. |
huel imonequian | Huel imonequian | a muy buena hora, o tiempo. en muy buen lugar, en muy buena parte. es adv[erbi]o de lugar, y tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
huel ipani | Huel ipani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
huel ipapani | huel ipâpani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
huel iuh | Huel iuh | en esta frase se ve su significacion y uso. | 17?? Bnf_362bis | en esta frase se ve su significacion y uso. Axcan cenyohual huel iuh huetziz in yohualli, huel iuh nopan tlathuiz in nitlacuiloz. Esta noche se me pasara toda ella en escribir, me cogera la alva escribiendo. |
huel mopani | Huel mopani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
huel no icuac | Huel no iquac | entonces, al mismo tiempo | 17?? Bnf_362bis | Si yo digo auno q[ue] vine el año de 1605 a esta tierra, me puede responder: huel no iquac on onitlacat. entonces, en este mismo año naci. |
huel nopani | Huel nopani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
huel yeccan | Huel yeccan | amuybuena hora. o t[iem]po, en muy buen lugar, o parte. Adverbio de t[iem]po y lugar | 17?? Bnf_362bis | |
huel, + | Quemmach huel, | antepuesto alos pronombres nehuatl, tehuatl, etc[etera] significa: dichoso yo, dichoso tu, etc[etera] o bienaventurado, aunq[ue] tambien se dice quando se habla de desdichas, | 17?? Bnf_362bis | como lo dixeron los mexicanos, quando vinieron los españoles. Quemmach huel tehuantin in oquittaque in ipopoloca in mexicayotl? Que anosotros huvo de caver el ver la destruccion de nuestro imperio mexicano? Quemmach huel tehuantin in tiquittazque, in ticmahuizozque in tezzo in totlapallo ic ticaltitizquê in tauh in totepeuh, in tixpan tomatian popolihuiz in mexicayotl! Que anosotros nos huvo de caver la suerte dever regada con nuestra sangre a nuestra ciudad! Y q[ue] en nuestro tiempo, y a nuestra vista se haya deperder el imperio mexicano! Y a sus hijos les decian: Quemmach huel amehuantin in oanquipantiliquê, in oamopan mochiuh in tlein cococtepouhqui in ticchixticatê! Que anosotros huvo de caber la suerte de q[ue] en vuestro tiempo hayan sucedido las miserias q[ue] estamos aguantando! |
hueli + | Aoc hueli | Ya no es posible | 17?? Bnf_362bis | Nemixquich totlapal ticchihua, ca huel aoc hueli ca oticiauhquê. Hacemos q[uan]to podemos, ya no podemos mas, q[ue] estamos cansados. |
hueli + | Ayamo hueli | Aun no es posible | 17?? Bnf_362bis | |
hueli + | Azo ca hueli | Quiza no será posible | 17?? Bnf_362bis | |
hueli + | Azo hueli | Quiza sera posible | 17?? Bnf_362bis | |
hueli + | Azo hueli | Quiza sera posible | 17?? Bnf_362bis | |
huelihui | Huelihui | mucho, recio, grandemente | 17?? Bnf_362bis | huelihui titlatoa. hablas mui recio. huelihui in netlalolo in totocoa. corren y caminan aprisa en gran manera. huelihui tzatzatzi. grita muy recio. huelihui in tla tetecuitztihuitz. viene pisando muy recio. |
huelmiecpa + | Za cenca huelmiecpa | muchisimas veces. | 17?? Bnf_362bis | |
hui | Hui | exclamacion con q[ue] uno se admira, ó se espanta de algo q[ue] le coge de repente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] veo de repente junto a mi auno q[ue] no havia visto, y le digo: hui nocniuhtzé tlacacê iz timoyetzticâ? Valgame Dios amigo q[ue] aqui estas? Hui anca ipampa in nicnotlacatl atle ipan nitto! De manera q[ue] p[o]rq[ue] soy pobre, conq[ue] porq[ue] soy pobre no se hace caso demi! |
hui tle | Hui tlê | exclamacion con q[ue] uno se admira muchisímo, o espanta de algo q[ue] le coge de repente, y se pronuncian como palabras distintas | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] dispertando uno con un sueño pesado, dixo: Hui tlê nopiltizinê huel amo qualli in onictemic. Valgame Dios, señor, y q[ue] mal sueño he tenido. Y haviendo contado su sueño, respondio elotro: iuhqui on? He hui: ca za yeh huel no yehuatl in onictemic, acitlâ topan mochihuaz. es posible, valgame Dios, lo mismo he soñado yo, quizá nos [hicedexa] algo. |
huic | Huic | prep[osicion]. no se compone con nombre, sino es poniendo antes al nombre otra delas preposiciones, y lo comun es pa, ó copa | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] ilhuicpahuic, ilhuicaccopahuic, acia el cielo; por lo q[ue] se ve q[ue] la otra prepos[icion] pierde su significacion, y solo subsiste la de huic. |
huic | Huic | prep[osicion]. con ella se hacen varias frases q[ue] se hallan en el Vocabulario de Molina Verbo, Tehuic | 17?? Bnf_362bis | |
huic | Huic | prepos[icion]. acia, contra, erga, adversus | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nohuic, nohuicpa, nohuiccopa xihuallachia. mira acia mi. In huicpa oninomaquixti in noyaohuan. me he librado de mis enemigos. Ihuictzinco ihuicpatzinco ximocuepa in Totecuiyo Dios. Buelbete a Dios, acia Dios. Dela comida q[ue] da en []ostro a uno, se dice: No huic ehua inin tlaqualli. me da en rostro esta comida. Con el verbo reverencial ninoquíxtia, y esta prepos. se hace esta frase: amohuic ninoquixtia. cumplo con mi obligacion para con vosotros. Esto dice el q[ue] amonesta, o enseña aotros, y duda si ha de aprovechar. Yê ixpantzinco in Dios amohuic ninoquixtia, yê onicchiuh in nonahuatil. Ya delante de Dios me descargo de vosotros, ya satisfice y cumpli con mi obligacion. |
huiccopa | Huiccopa | prepos[icion]. acia, contra, erga, adversus | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nohuic, nohuicpa, nohuiccopa xihuallachia. mira acia mi. In huicpa oninomaquixti in noyaohuan. me he librado de mis enemigos. Ihuictzinco ihuicpatzinco ximocuepa in Totecuiyo Dios. Buelbete a Dios, acia Dios. Dela comida q[ue] da en {}ostro a uno, se dice: No huic ehua inin tlaqualli. me da en rostro esta comida. Con el verbo reverencial ninoquíxtia, y esta prepos. se hace esta frase: amohuic ninoquixtia. cumplo con mi obligacion para con vosotros. Esto dice el q[ue] amonesta, o enseña aotros, y duda si ha de aprovechar. Yê ixpantzinco in Dios amohuic ninoquixtia, yê onicchiuh in nonahuatil. Ya delante de Dios me descargo de vosotros, ya satisfice y cumpli con mi obligacion. |
huicpa | Huicpa | prepos[icion]. acia, contra, erga, adversus | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nohuic, nohuicpa, nohuiccopa xihuallachia. mira acia mi. In huicpa oninomaquixti in noyaohuan. me he librado de mis enemigos. Ihuictzinco ihuicpatzinco ximocuepa in Totecuiyo Dios. Buelbete a Dios, acia Dios. Dela comida q[ue] da en {}ostro a uno, se dice: No huic ehua inin tlaqualli. me da en rostro esta comida. Con el verbo reverencial ninoquíxtia, y esta prepos. se hace esta frase: amohuic ninoquixtia. cumplo con mi obligacion para con vosotros. Esto dice el q[ue] amonesta, o enseña aotros, y duda si ha de aprovechar. Yê ixpantzinco in Dios amohuic ninoquixtia, yê onicchiuh in nonahuatil. Ya delante de Dios me descargo de vosotros, ya satisfice y cumpli con mi obligacion. |
huiptla imman | Huiptla imman | pasado mañana aesta hora | 17?? Bnf_362bis | |
huiptlatica | Huiptlatica | cada tercer dia | 17?? Bnf_362bis | huiptlatica nicahuilia in nomil. cada tercer dia riego mi sementera. |
ic | Ic | antepuesto alos adjetivos, significa tan | 17?? Bnf_362bis | Ma nicmama intlacamo ixquich ic etic. yo lo cargára, si no fuera tan pesado. |
ic | Ic | sirve aveces de prepos[icio]n, y de regir algunos nombres q[ue] no pueden ser regidos deverbo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Cuix itla ic tinechmonahuatilia? Mandasme algo? Este verbo no puede regir mas de un acusativo, y el otro lo rige el ic. Atleic ticmotlayocoltilia in Totecuiyo Dios. no sirves en nada á Dios. |
ic | Ic | la causa, razon, o motivo de hacer alguna cosa | 17?? Bnf_362bis | Ic nican onihualia, ca huel yehuatl, ic namechmachtiz. el porque, la causa el motivo porq[ue] he venido aqui es para enseñarvos. |
ic | Ic | Enquanto | 17?? Bnf_362bis | Iuhquin patlani in titlantin ic motlaloa inic quinonotzatihui in Moteuczoma. Corrian que parecia q[ue] volaban. alaletra. encierto modo vuelan, enquanto corren los mensageros para ir a avisar a Montezuma. Auh in Moteuczoma cenca omotequipacho inic quimat in aocmo hueca huitzê in Caxtilteca. Y Montezuma se afligio mucho de saber, ala letra, enquanto supo q[ue] ya no venian lexos los Españoles. Ic huetzi in huei tomahuac tlequiquiztli iuhquin cenca huei tlatlatziliztli inic caquiztli. la artilleria al disparar suena como si fuera un trueno. alaletra. la artilleria al disparar suena como un trueno enquanto se oye. In iquac omocauh inic otlato. quando acabó de hablar. ala letra. quando acabó, enquanto habló. |
ic | Ic | pospuesto à Oc hualca, Oc tlapanahuia, Oc tachcauh, y antepuesto aun nombre: | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Oc tlapanahuia, oc hualca, oc tachcauh inic, ó ic quauhtic, es oracion de comparacion, y se traduce como tal comparacion. V[erbi]g[racia] Nehuatl nitlapanahuia ic, vel inic quatic in amo tehuatl. Yo soy mas fuerte que tu. |
ic + | Intlaca ic | si nunca. particula de sujunt[iv]o. | 17?? Bnf_362bis | |
ic + | Niman ic | luego luego, al instante. Inmediatamente | 17?? Bnf_362bis | In otlan in nococ in netlatlauhtiliz in tlatoquê niman ic yaquê. En acabando los principales de saludarse, luego se fueron. |
ic + | Niman yê ic | luego luego, luego alpunto | 17?? Bnf_362bis | Niman yê ic yaquê luego alpunto se fueron. In oiuh onechmoyolcuitili in teopixqui niman ye ic omohuicac. Asi q[ue] el padre me confesó, luego sin tardarse se fue. |
ic + | Ye ic on ya | Yeyehua buen rato ha. se junta solo con pret[erit]o al contrario de Ye ic on ya, q[ue] solo va con presente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Yeyehua, yecuelyehua in otlaqua. buen rato ha q[ue] comio. vide Ye ic on ya. |
ic + | Yecê ic zatepan | Despues. Yecê ic zatepan. pero alfin, alcabo. vide Quin zatepan. | 17?? Bnf_362bis | Achtopa ximixami, zatepan titenizaz. lávate primero el rostro, y despues almorzaras. Achto xiccui in atl, zatepan titlaahuachiz. Ve primero a traher agua, y despues regaras. |
ica | Icâ | alguna vez. enalgun tiempo sease elq[ue] se fuese. | 17?? Bnf_362bis | Tleica tinechcocolia? Cuix icâ itla ic onimitztequipacho? porq[ue] me aborreces, hete dado por ventura en algun tiempo alguna pesadumbre? Una muger honrada puede decir alq[ue] se atreve a requerirla: Tleic tinechmoxictia? cuix ma nen icâ onimitzhuetzquili, ma nocê itla otinechittili? Como te me atreves, por ventura en alguntiempo me he reido contigo, ó me has visto en alguna liviandad? Elq[ue] ha recibido algun agravo de otro, y piensa vengarse en algun t[iem]po le puede decir: Ca tel yê qualli, ca tel icâ molnamiquitiuh. bien está, en algun tiempo se refrescará la memoria de esto. Amo icâ onitlahuan, es el mismo q[ue] decir: aic onitlahuan. nunca me he emborrachado. Este icâ se distingue del otro ica q[ue] significa de el, o con el, en q[ue] la i de este icâ deq[ue] vamos hablando, es breve, y la i delotro es larga, y su a breve. Cuix icâ itla onimitzchihuili? por ventura te hice algo alguna vez, o en algun tiempo? |
ica + | Amo icâ | Nunca, en ningun t[iem]po | 17?? Bnf_362bis | Amo ica onitlahuan. nunca me he emborrachado. |
ica + | Za ica in | luego, alpunto, dentro de brebe espacio. | 17?? Bnf_362bis | Za ica in xihualicihui. luego luego ven. Za ica in nihualnocueptihuetziz. luego alpunto beberé. |
icampa | Icampa | prep[osicion] detras, alas espaldas de algo. Al tiempo pasado. con ella pierden la o los semipronombres no, mo, etc | 17?? Bnf_362bis | Nicampa. detras demi, en mi ausencia. Icampa in tepetl. detras del monte o sierra. Nicampa tinechmahuizpoloa. detras demi, en mi ausencia me des honras. Teicampa nitechicoitoa. murmuro deotros en su ausencia. Ma micampa moteputzco xitlachia. mira a tu vida pasada. In ticampa, in totepotzco miec in otiquiihiyohuique, auh nel yê in oc ompa titztihui oc hualca in tiquiihiyo huizque. en t[iem]pos pasados en nuestros dias pasados, hemos padecido mucho. |
iccemmayan | Iccemmayan | p[ar]a siempre (es sinonimo de iccen) pero difieren en q[ue] iccen de tal manera significa De una vez para siempre, q[ue] no mira lo q[ue] ha de ser en adelante, sino lo q[ue] hasta entonces ha sido; mas iccemmayan significa de una vez para siempre | 17?? Bnf_362bis | Y asi al q[ue] fue a al que se fue a alguna parte, y se detubo mas de lo q[ue] debiera, se le puede decir: Iccen otiâ. te fuiste de una vez; pero no le podre decir: *iccemmayan otiâ, pues al fin vino. De los Conquistadores, quando salieron huyendo de Mexico, dixeron los Mexicanos: Ca yê oyaquê, ca aocmo ceppa huallazque, aocmo hulilitizque, ca yê ic ocenyaquê, in aocmo ceppa ittozque. fueron ya, no vendran, ni bolberan mas, fueronse ya deuna vez, no pareceran mas. No dixeron: *ye ic ocemmanyan yaquê, porq[ue] como quedaban vivos, podia se q[ue] bolbiesen, como de facto bolbieron. Ca yê iccemmanyan in mictlan ohuetz. cayó para siempre, y de una vez enel infierno. Del q[ue] se detubo mucho tiempo en un lugar, y despues por fin bolbio, seledice: huel otihuecauh, iccen otiâ. mucho te detubiste. te fuiste de una vez. |
iccen | Iccen | para siempre. (vide iccemmanyan) | 17?? Bnf_362bis | Delqu[ue] se murio se dice: Yê iccen oyâ. Ya se fue p[ar]a deuna vez, para siempre. |
icel + | Zan icel | solo, tan solo. | 17?? Bnf_362bis | Zan huel iceltzin in Dios nechmopalehuia. tan solamente Dios me ayuda. |
ichicomilhuiyoc | Ichicomilhuiyoc | siete dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
ichicuacemilhuiyoc | Ichicuacemilhuiyoc | seis dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
ichicueilhuiyoc | Ichicueilhuiyoc | ocho dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
ichiucnahuilhuiyoc | Ichiucnahuilhuiyoc | nueve dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
ici | Ici | (adverbio compuesto de iz, y la letra i.) el lugar, aqui. | 17?? Bnf_362bis | Cuix amo íci inquin yohuatzinco ononquiz? Ca quema, ca ici. No es este lugar por donde pase esta mañana? No es aqui por donde pase esta mañana? Si, este es, ó aqui es. |
iciuhca, | Iciuhcä, | (con ä larga y grave), presto, con presteza. Ma iciuhcä ximonahuatitehua, ca iciuhca timiquiz. haz presto tu testamento, por[que] en breve morirás | 17?? Bnf_362bis | |
icpac | Icpac | prepos. sobre, encima. con los semipronombres no, mo, etc. pierde su i, y se junta con los nombres mediante la ligatura ti | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nocpac. sobre mi, sobre mi cabeza. mocpac. sobre ti, quauhti[c]pac, sobre, encima del arbol. tepeticpac. encima del monte. tlaticpac, sobre la tierra, y añandole tli, sale tlalticpactli. el mundo. orbis terre. Se dice tambien solamnete tlaticpac el mundo. De quien se descomide, ó pierde el respeto se dice: teixco, teicpac nemi, ó ehua. Se lebanta sobre otros. esto es la falta de respeto debido. ixtzinco, icpactzinco otinen, uel otehuac in yoalnemoani Dios. te lebantaste contra Dios. le perdiste el respeto, lo ofendiste a Dios porq[ue] vivimos. Teixco, teicpac nitlachixnemi. ando viendo atodos a la cara, ala letra. veo alas personas ala cara. |
icpac | Icpac | vide cuitlapan | 17?? Bnf_362bis | |
icpac, | Icpac, | prepos. Hay varios nombres en tli, q[ue] antes del tli tienen alguna de estas preposiciones. Ahora quando a tales nombres se les quita el tli (por fuerza de la composicion) les sirve de preposicion el icpac, tech, pan, tlan, lan, q[ue] de por si tienen | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tlalticpactli. mundo. tlalticpac. en el mundo. caltechtli, pared, caltech (en lugar de *caltechtitech) en la pared. teopantli, iglesia. teopan en la iglesia. mictlantli, infierno. mictlan, en el infierno. xillantli vientre, xillan en el vientre, cuyo lan es lo mismo q[ue] tlan. V[erbi]g[racia] xillantli. moxillan, tu vientre, ó en tu vientre, o dentro de tu vientre, y solo la materia de q[ue] se trata, ó el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si se habla con preposicion, o sin ella. V[erbi]g[racia] Ixillantzinco in Santa Maria omonacayotitzino in Jesuchristo. en el vientre de S[an]ta Maria encarnó Jesuchristo. Tampoco a chantli, casa, le ponen jamas preposicion, y el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si es la locucion q[ue] enbuelbe, o no preposicion. V[erbi]g[racia] nochan xicallaqui. entra en mi casa. mochan xiauh. Vete a tu casa. pero es comun acompañarle ompa, quando no se habla de casa q[ue] esta in mediata o presente, sino distante. V[erbi]g[racia] ompa mochan xiauh. vete alla atu casa. |
icuac | Iquac | quando, pero su propria significacion es entonces, y mas si le precede Iniquac, o cosa equivalente | 17?? Bnf_362bis | huel iquac in atle tiquilnamictiezque iz zan tipactiezque in techhuilantihuetziquiuh in miquiztli. entonces, quando estemos mas descuidados, y estemos alegres y contentos nos arrebatara la muerte. |
icuac | Iquac | vide supra Iquac, quando. Huel iquac. Huel no iquac. No iquac. Zan no iquac. Zan yê no iquac. Intlacamo iquac | 17?? Bnf_362bis | |
icuac + | Ca iquac | Quando. vide Iquac | 17?? Bnf_362bis | |
icuac + | Huel iquac | entonces | 17?? Bnf_362bis | huel iquac in atle tiquilnamictiezque, iz zan tipactiezque in techhuilantihuetziquiuh in miquiztli. entonces, quando estemos mas descuidados, y estemos alegres y contentos nos arrebatará la muerte. |
icuac + | In iquac | Quando, no interrogativo | 17?? Bnf_362bis | In iquac ninococoa ahuel nitlaqua. q[uan]do estoy malo no puedo comer. In iquac omayanaloc, zan no iquac onecocoloc. quando huvo hambre, entonces tambien huvo enfermedad. In iquac onitetlazotlac. como yo haya amado. In iquac ocuel iuh nitetlazotlac. como huviera y huviese amado. |
icuac + | In iquac in | en este tiempo presente, y de q[ue] hablamos | 17?? Bnf_362bis | In iquac nican nacico, mochiuh inin teocalli, auh in iquac in ca huel oc tlacotlacatca. Quando llegue yo aquí, se hizo esta iglesia, y en este t[iem]po todavia havia mucha gente. |
icuac + | In iquac on | en este tiempos de q[ue ] tu hablas | 17?? Bnf_362bis | |
icuac + | Intlacamo iquac | Hasta que | 17?? Bnf_362bis | Ahuel titlatlacoltomaloz intlacamo iquac timoyolmelahuaz. no puedes ser absuelto de tus pecados, hasta que, o solo hasta que te confieses. |
icuac + | Quin iquac | entonces | 17?? Bnf_362bis | In ye tixtlamati, quin iquac nicneltocaz in motlatol. aguardaré aver si vienen algunos adecirme algo, entonces creeré loq[ue] me dices. in iquac timotlatlacollazaz, quin iquac tipactiez. quando sacudieres de ti tus pecados, entonces estarás alegre. |
icuac + | Quin iquac | hasta q[ue] | 17?? Bnf_362bis | ca niman ahuel in nican chocoayan titocuiltonozque, quin iquac in ompa tiazque in ilhuicac. Deninguna manera podemos tener en este valle de lagrimas perfecto gozo hasta q[ue] vayamos al cielo. Hui Don Bernabetzê tlacacê iz timohuicaz ayamo nimitznottiliaya, quin iquac in mochi tlacatl ohuetzcac in otimotlazochtili in onimitznottili. Valgame Dios Don Bernabe aqui estabas? no te havia visto, hasta q[ue] todos se rieron, q[ue] los hicistes reir con tus gracias. Amo nimitcahuaz, quin iquac in otinechmacac, in tinechhuiquilia. no te dexaré hasta q[ue] me hayas dado lo q[ue] me debes. Lo qual tambien se puede decir de este modo: amo nimitzcahauz intlacamo iquac otinechmacaz. O tambien: Intlacamo achtopa tinechmacaz in tinechhuiquilia. |
ihuan + | Aoctle ihuan inic | No hay cosa tan | 17?? Bnf_362bis | Aoctle ihuan inic temauhti in miquiztli. No hay cosa tan espantosa como la muerte. |
ihuan + | Oc ihuan | Y tambien, ya más de esto | 17?? Bnf_362bis | Oc ihuan izcaqui in ticchihuaz. Haz de hacer tambien esto mas. |
ihuan inic | Ihuan inic | vide Aoctle ihuan inic | 17?? Bnf_362bis | |
ihui | Ihui | asi, de esta suerte, o manera. sic, ita. sinonimo de iuh | 17?? Bnf_362bis | |
ihui in | Ihui in | de esta manera | 17?? Bnf_362bis | |
ihui on | Ihui on | de esa manera | 17?? Bnf_362bis | |
ihuian | Ihuian | poco a poco, quedito, despacio, con tiento, mansa y pacificamente. vide Zan ihuian | 17?? Bnf_362bis | |
ihuian + | Zan ihuian | poco, a poco, contiento, quedito, masa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Zan ihuian, yoxca onictlacamâ in tlatoani. pacificamente y sin resistirle obedeci algovernador. Dixo Montezuma de Cortés. Ye ic noncâ inic zan matca, ihuian nicnamiquiz in tlatoani, ma hualmohuica. dispuesto estoy á salir al encuentro pacificamente aeste señor, venga en buena hora. |
ihuihui | Ihuihui | vide Ayac ihuihui. Atle ihuihui | 17?? Bnf_362bis | |
ihuihui | Ihuihuî | con mucha dificultad, a mucha costa | 17?? Bnf_362bis | Los Mexicanos dixeron en la venida de los Españoles: intla hualehuazquê in toyaohuan, intla techicalizquê, ca tiquinyaonamiquizque, ca tiquimicalizquê in Mexicayotl. Si viniexen nuestros enemigos, y no diexen guerra les saldremos al encuentro de pelea, mucho hade costar el dexar y perder el Señorio deMexico. Y otra vez dixeron: Ma titomaiztlacocan ma titomapátlacan, manen acâ zan mexicauh: ihuihui in techquixtizque in toyaohuan inic techtocazquê. Vengamos alas manos, y defendamonos, no haya quien se descuide, les hade costar mucho trabajo el sacarnos y echarnos de aqui. |
ihuihui + | Atle ihuihui | Nada, ninguna cosa se le iguala | 17?? Bnf_362bis | Atle ihuihui inic temauhti. nada se le iguala en ser cosa espantosa. |
ihuihui + | Ayac ihuihui | sinonimo de Ayac quinenehuilia. | 17?? Bnf_362bis | Ayac ihuihui inic chicahuac. Nadie se le iguala en fortaleza. Ayac ihuihui es sinonimo de Ayac quinenehuilia. nadie se le iguala. |
ihuihuicayotica | Ihuihuicayotica | con mucha dificultad, trabajo, costa | 17?? Bnf_362bis | Huel ihuihuicayoticâ onicacic in tlatocayotl, mucho me ha costado alcanzar el señorio. |
ihuihuicayotl, | Ihuihuicayotl, | dificultad, trabajo, costa | 17?? Bnf_362bis | |
ihuiptlayoc | Ihuiptlayoc | dos dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
ilhuicacopahuic | Ilhuicacopahuic | acia el cielo | 17?? Bnf_362bis | |
ilhuice | Ilhuicê | especialmente, mucho mas | 17?? Bnf_362bis | Cenca titotolinitinemi in timacehualtzitzintin, campa tictocuilozque in ixquich techitlanilia, ilhuiz in axcan in aoctaquê iz za tiquezquitoton in ye tontlami timiqui in ica itetzin iquauhtzin Totecuiyo cocoliztli. pasamos gran trabajo los naturales porq[ue] de donde hemos de sacar tanto como nos piden? en especial ahora q[ue] somos tan pocos, y nos vamos acabando y muriendo con pestes. In oiuhquicac in, ilhuiz, ilhuicê otlahuelcuic. en oyendo que oyo esto, mucho mas se enojó, ó amohinó. Miectin in macehualtin zan tlahuantinemi, ilhuiz, ilhuicê in teteuctin, in pipiltin. muchos indios no hacen sino andar emborrachandose, mucho mas, o especialmente los principales y nobles. |
ilhuiz | Ilhuiz | especialmente, mucho mas | 17?? Bnf_362bis | Cenca titotolinitinemi in timacehualtzitzintin, campa tictocuilozque in ixquich techitlanilia, ilhuiz in axcan in aoctaquê iz za tiquezquitoton in ye tontlami timiqui in ica itetzin iquauhtzin Totecuiyo cocoliztli. pasamos gran trabajo los naturales porq[ue] de donde hemos de sacar tanto como nos piden? en especial ahora q[ue] somos tan pocos, y nos vamos acabando y muriendo con pestes. In oiuhquicac in, ilhuiz, ilhuicê otlahuelcuic. en oyendo que oyo esto, mucho mas se enojó, ó amohinó. Miectin in macehualtin zan tlahuantinemi, ilhuiz, ilhuicê in teteuctin, in pipiltin. muchos indios no hacen sino andar emborrachandose, mucho mas, o especialmente los principales y nobles. |
ilihuiz | Ilihuiz | inconsideramente. sinonimo de Tlalhuiz | 17?? Bnf_362bis | |
ilihuiz + | Zan ilihuiz | inconsideradamente. con muchisima inconsideracion. lo mismo que Tlalhuiz. | 17?? Bnf_362bis | |
imacuilhuiyoc | Imacuilhuiyoc | cinco dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
imatlaquilhuiyoc | Imatlaquilhuiyoc | diez dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
immam + | Ca huel immam | Ya es buena hora, tiemo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
immam + | Ca yê aocmo immam | Ya no es tiempo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
imman | Imman | (vide Ayamo imman. ye imman. Aocmo imman, Huel imman,) compuesto con estes y otros addverbios tiene diversas significaciones pero todas pertenecientes atiempo y hora | 17?? Bnf_362bis | |
imman + | Aocmo imman | Ya no es tiempo, ocasion, hora | 17?? Bnf_362bis | Aocmo imman in naciz, azoye ocuel ontlaqualoc. Ya no llegare a t[iem]po. acaso havrán ya comido. In iquac yê timiquiznequi, ca yê aocmo imman inic in ihuictzinco in Dios timoyolcuepaz. En el articulo de la muerte, ya no es tiempo de convertirte a Dios. |
imman + | Ayamo imman | aun no es hora, tiempo | 17?? Bnf_362bis | Ayamo imman in titehuazque, ca oc tlatlayohuatoc, oc tlaixmimictoc. Aun no es tiempo q[ue] nos lebantemos, q[ue] todavia hay obscuridad. Ayamo imman inic misa chihualoz. Aun no es hora de q[ue] la misa se diga. |
imman + | Ca yê imman | Ya es tiempo. Ya es hora | 17?? Bnf_362bis | |
imman + | Huel imman | amuibuena hora. o t[iem]po, ù ocasion | 17?? Bnf_362bis | huel imman in otimaxitico. amuybuena hora has llegado. |
imman + | Huiptla imman | pasado mañana aesta hora | 17?? Bnf_362bis | |
imman + | Ye imman | ya es tiempo, ya es hora | 17?? Bnf_362bis | ye imman in titlaquazque. ya es hora o tiempo q[ue] comamos. Ca ye imman, ca ye oncan inic titixtlapozque, ya es hora y tiempo de abrir los ojos. ye imman, ye oncan inic tlaqualoz. ya es hora de comer. |
imman + | Ye imman in | ya es tarde | 17?? Bnf_362bis | Hui tlê, tlacacâ yê tlaca, ca ye immanin. Valgame dios q[ue] tarde es ya. Una Madre reprendiendo asus hijas de q[ue] siendo tarde no se hairan levantado, las dixo: Cuix imman in oc noma cochihua? Can oniquimittac ichpochmecapaltin oc noma imman cochi? Es hora esta de estar durmiendo? donde se ha visto q[ue] tan largas como un vaxal duerman todavia aestas horas? |
imman in | Imman in | A esta hora | 17?? Bnf_362bis | Yalhua imman in onacico. llegué ayer a esta ora. Moztla zan no imman in titottazque. mañana a esta misma hora nos veremos. |
imman in | Imman in | Es esta hora | 17?? Bnf_362bis | Cuix imman in ocnoma cochihua? es esta hora por ventura de dormir todavia? |
immanel | Immanel | aunque | 17?? Bnf_362bis | Immanel zan achitzinca aicma onimitznotequipachilhui. Jamas aunq[ue] sea por un instante te he dado pesadumbre. |
immanel ye | Immanel yê | Aunque | 17?? Bnf_362bis | Immanel yê nechapizmictizquê ca yeppa iz ninocahuaz. Aunque me maten de hambre en todo caso me he de quedar aqui. Immanel yê zacenca huel huei yez in motlatlacol, ca nel ca mochi tomaloni. aunque sean muy grandes tus pecados, todos se pueden perdonar, y absolver. |
immanin + | Ca yê immanin | Ya es tarde. | 17?? Bnf_362bis | |
immanin + | Moztla immanin | mañana aesta hora | 17?? Bnf_362bis | |
immanin + | Yalhua immanin | ayer aesta hora | 17?? Bnf_362bis | |
immatian | Immatian | en el tiempo de ellos, o de aquellos | 17?? Bnf_362bis | |
immatian + | Yehuantin immatian | en el tiempo de ellos, o de aquellos | 17?? Bnf_362bis | |
imonequian | Imonequian | hora, tiempo, lugar. vide Huel imonequian | 17?? Bnf_362bis | |
imonequian + | Ca yê huel imonequian | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
imonequian + | Huel imonequian | a muy buena hora, o tiempo. en muy buen lugar, en muy buena parte. es adv[erbi]o de lugar, y tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
imoztlayoc + | Oc imoztlayoc | Un dia antes | 17?? Bnf_362bis | Motlaihiyihuiltiz in Totemaquixticatzin otechmomacatzino itechtzinco in santisimo sacramento. Un dia antes q[ue] padeciese nuestro Salvador, se nos dio en el santisimo Sacram[en]to. Ocimoztlayoc tacizque in pascua, nican onacico. Un dia antes de pascua, llegué aqui. In oc imoztlayoc tlaceliz cenyohual ixtozotica. Un dia antes de comulgar, pasa toda la noche en vela. |
in | In | adverbio de tiempo, antepuesto al pret[erit]o significa. Quando, Despues | 17?? Bnf_362bis | Ayamo huecapan in tonatiuh in quiztihuetzico in motitlanhuan. Aun no estaba alto el sol, quando vinieron tus mensageros. In hualquiz in tonatiuh, ye ontenizaloc. q[uan]do salio el sol, ya se havia almorzado. In otitlaahuachi, niman tlachpanaz, auh in otlan titlachpana, titenizaz, auh in otitenizaz titlachuiloz. Despues q[ue] hayas regado bareras, y en haviendo acabado de barrer, almorzaras, y despues q[ue] hayas almorzado, escribiras. |
in | In | antepuesto aqualquier nombre, ó adverbio interrogativo, les quita el serlo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Iquin? q[uan]do? In iquin. q[uan]do sin interrog[acio]n. |
in | in | de esta manera | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Amo in maca | lo mismo q[ue] Amo maca. Y son tambien dos negaciones q[ue] afirman | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Aquencâ in noyollo | Tengo el corazon sosegado, nada me inquieta, no tengo pasion con nadie. | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Ihui in | de esta manera | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Imman in | A esta hora | 17?? Bnf_362bis | Yalhua imman in onacico. llegué ayer a esta ora. Moztla zan no imman in titottazque. mañana a esta misma hora nos veremos. |
in + | Imman in | Es esta hora | 17?? Bnf_362bis | Cuix imman in ocnoma cochihua? es esta hora por ventura de dormir todavia? |
in + | In iquac in | en este tiempo presente, y de q[ue] hablamos | 17?? Bnf_362bis | In iquac nican nacico, mochiuh inin teocalli, auh in iquac in ca huel oc tlacotlacatca. Quando llegue yo aquí, se hizo esta iglesia, y en este t[iem]po todavia havia mucha gente. |
in + | In iquin in canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
in + | In iuhqui in | De esta manera. Si a este adv[erbi]o sele pospone interrogacion, es frase de q[ue] usa aquel aquien le dixeron algo q[ue] se le hace nuevo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In iuhqui on Nocniuhtzê? auh ca tel ye qualli. Que eso pasa amigo? bueno está. |
in + | Ipaltzinco in Dios | Por Dios. expresion de q[ue] se usa en los juramentos, y suplicas | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Iuhcâ in noyollo | vide Iuh | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Iuhqui in | De esta manera | 17?? Bnf_362bis | |
in + | Quenin in? | como es esto? | 17?? Bnf_362bis | Quenin in? Cuix oninixcuep? Como es esto? he perdido el tino? Achca za nican, ca amo ninixcuepa? Cierto es q[ue] esta es mii casa, y q[ue] no he perdido eltino. |
in + | Ye imman in | ya es tarde | 17?? Bnf_362bis | Hui tlê, tlacacâ yê tlaca, ca ye immanin. Valgame dios q[ue] tarde es ya. Una Madre reprendiendo asus hijas de q[ue] siendo tarde no se hairan levantado, las dixo: Cuix imman in oc noma cochihua? Can oniquimittac ichpochmecapaltin oc noma imman cochi? Es hora esta de estar durmiendo? donde se ha visto q[ue] tan largas como un vaxal duerman todavia aestas horas? |
in + | Za ica in | luego, alpunto, dentro de brebe espacio. | 17?? Bnf_362bis | Za ica in xihualicihui. luego luego ven. Za ica in nihualnocueptihuetziz. luego alpunto beberé. |
in amo | In amo | que no. con estas particulas se explica el que de los comparativos. (vide Achi, mas comparat[iv]o donde se explica la doctrina de los comparativos) | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc achi nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
in amo iuh | In amo iuh | Que. termino de comparacion. vide Achi. mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye nitlamatini in amo iuh, in amo iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
in amo iuhqui | In amo iuhqui | Que. termino de comparacion. vide Achi. mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye nitlamatini in amo iuh, in amo iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
in amo mach | In amo mach | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
in amo mach iuhqui | In amo mach iuhqui | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
in amo ye | In amo yê | Que. con estas particulas se hace el termino de comparacion. vide Achi, mas, comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl oc ye nitlamatini in amo yê tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
in ayamo | In ayamo | antes que | 17?? Bnf_362bis | oc ninoteochihua, in ayamo ninoteca. rezo primero, antes q[ue] me acueste. In ayamo tzinti, in ayamo pehua iz cemanahuatl, zan huel oc iceltzin ommoyetzticatca in Teotl. antes q[ue] empezara el mundo, solamente havia Dios. |
in ayamo iuh | In ayamo iuh | antes que | 17?? Bnf_362bis | In ayamo iuh monacayotitzinoaya in Totemaquixticatzin tlayohuayan onnemia in tlalticpactlacâ. antes q[ue] encarnase n[ues]tro Salvador vivian los hombres en tinieblas. |
in cuix | In cuix | con este adverbio sale de su empeño el q[ue] haviendo de nombrar algun nombre o verbo ne se atreve aproferirlo, ó no lo sabe, o si lo trahe acolacion es precisamente por acomodarse con los q[ue] le dan ese nombre | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Predicando un sacerdote dice q[ue] hay algunos embusteros q[ue] engañan alos pueblos, y al nombrarlos dice: Ca yehuantin in cuix teciuhtlazque, in cuix techichinque, in cuix in nanahualtin. Estos son los q[ue] llamais conjuradores del granizo, o q[ue] chupan la sangre humana, o los q[ue] profesan ser brujos. Ca yehuantin in cuix teciuhtlazque, teciuhpehuique, ihuan in aquique in cuix quinnotza in ahuaque, in tlaloque, niman ye in cuix nanahualtin tlahuipochtin. Estos son los q[ue] llamais conjuradores del granizo, y los q[ue] decis, o dicen ellos q[ue] hablan con los dioses del agua, y los q[ue] profesan ser brujos. Oquimecahuitecque ce tlacatl cuix itoca Pedro, nozo Juan. Azotaron auno, no se si se llama Pedro, o Juan. |
in icuac | In iquac | Quando, no interrogativo | 17?? Bnf_362bis | In iquac ninococoa ahuel nitlaqua. q[uan]do estoy malo no puedo comer. In iquac omayanaloc, zan no iquac onecocoloc. quando huvo hambre, entonces tambien huvo enfermedad. In iquac onitetlazotlac. como yo haya amado. In iquac ocuel iuh nitetlazotlac. como huviera y huviese amado. |
in icuac in | In iquac in | en este tiempo presente, y de q[ue] hablamos | 17?? Bnf_362bis | In iquac nican nacico, mochiuh inin teocalli, auh in iquac in ca huel oc tlacotlacatca. Quando llegue yo aquí, se hizo esta iglesia, y en este t[iem]po todavia havia mucha gente. |
in icuac on | In iquac on | en este tiempos de q[ue ] tu hablas | 17?? Bnf_362bis | |
in iquin | In iquin | quando, sin interrogacion | 17?? Bnf_362bis | Iuhcâ in noyollo in ca huel nelli nimiquiz, yece amo nimati in iquin, in quemman, in canin nopan acitihuetziquiuh in nomiquiz. bien se q[ue] sin duda me he demorir, pero no se quando, ni aque hora, ni donde me cogera la muerte. |
in iquin canin | In iquin canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
in iquin in canin | In iquin in canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
in iquin on | In iquin on | significa t[iem]po pasado, o futuro indeterminado | 17?? Bnf_362bis | Quil mach in Caxtilteca in nican huallazque in iquin on. Dicen q[ue] los Españoles vendrán en algun tiempo. Quilmach in caxtiltecâ in nican, in iquin on ohuallaque. Dicen q[ue] los españoles vinieron en t[iem]ps pasados. Amo yeppa iz chaneque in Mexicô quil canin hueca ohuallaque in iquin on. los mexicanos no tienen su origen de esta tierra, dizque vinieron de lexas tierras en t[iem]pos pasados. Tlein quinezcayotia inin temictli? acitla ye huitz, acitla topan mochihuaz in iquin on. Que significa este sueño? quiza nos viene algun trabajo, quiza nos sucederá algo en algun t[iem]po. Inin oc huecauh mochihuatiuh in iquin on in aocmo tehuantin tiquitlazque. esto sucedera de aqui amucho t[iem]po q[ue] Dios sabe quando noosotros no lo veremos. |
in iuh | In iuh | Quando, despues, haviendo | 17?? Bnf_362bis | In iuh oconito in, niman ic occeppa ocochtla melauh. Haviendo dicho esto, despues de haver dicho, quando dixo esto, se bolbio a dormir a sueño suelto. |
in iuh | In iuh | como, dela manera que. latin. quemadmodum | 17?? Bnf_362bis | Cuix ticnequi no iuh nitlaihiyohuiz, in iuh titlaihiyohuia? Quieres q[ue] yo padesca, de la manera q[ue] tu padeces? |
in iuh ayamo | In iuh ayamo | antes q[ue] | 17?? Bnf_362bis | In iuh ayamo monacayotitzinoaya in Totemaquixticatzin tlayohuayan onnemia in tlalticpac tlacâ. antes q[ue] encarnase n[ues]tro Salvador, vivian los hombres en tinieblas. |
in iuhqui | In iuhqui | como, dela manera q[ue]. latin. quem ad modum | 17?? Bnf_362bis | |
in iuhqui in | In iuhqui in | De esta manera. Si a este adv[erbi]o sele pospone interrogacion, es frase de q[ue] usa aquel aquien le dixeron algo q[ue] se le hace nuevo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In iuhqui on Nocniuhtzê? auh ca tel ye qualli. Que eso pasa amigo? bueno está. |
in maca | In mâca | Que no. sinonim[o] de in illacamo (quod vide) | 17?? Bnf_362bis | |
in macamo | In mâcamo | Que no. Difiere de Macamo, en q[ue] tiene el ma largo, y sirve al imperativo, y optativo, y aquel tiene saltillo en el mâ, y su significacion es diferente, como lo declaran estos ejemplos | 17?? Bnf_362bis | Tlein ma otinechmitlanilili in mâcamo niman onimitznotlacamachiti? Que cosa me has pedido V[uestra]M[ajesta]d en q[ue] no le haya obedecido alpunto? Tlein oc ihuan monequi nicchihuaz in mâcamo onicchiuh? Que mas debia yo hacer, q[ue] no lo haya hecho? In oquic cenca techmotlazotilia in Totecuiyo Dios, in amo zan tlapohuali itetlaocoliliztin otopanquimochihuili, cuix oc itla techmomaquiliz, in macâmo, vel, in mâca techmomaquiliz? Pues tanto nos ama n[uest]ro Señor, q[ue] nos ha hecho infinitas misericordias, havrá por ventrua cosa q[ue] nos encubra, y niegue, y q[ue] no nos la dé? |
in mache | In machê | mayormente. especialmente | 17?? Bnf_362bis | Ca huel mochintin quimocacatinemi in mixitl, in tlapatl, in machê huel yehuantin in teyacanquê. todos se dan a la embriaguez especialmente los mandones. Mochtin quimmahuiztiliz, in machê, ilhuicê in motahuan. atodos reverenciaras, especialm[en]te atus padres. |
in mache | In machê | Conviene a saber, esto es, latin, scilicet. vide licet. con este adverbio se explica alguna palabra precedente | 17?? Bnf_362bis | Tlatlacoanie huel motech ommonequi in tocomixpantiliz in teoyotica ticitl, in machê yehuatl in teyolcuitiani mochi motlatlacol inic timomaquixtiz. O pecador en gran manera te es necesario manifestar al medico espiritual, esto es, conviene a saber al confesor todos tus pecados paraq[ue] te salves. Tlatlacoaniê intlacamo tocomixpantiliz in teoyotica ticitl, in machê yehuatl in teopixqui in motlatlacocolcocoliz, ca niman ahuel tipatiz. Pecador, sino descubres al medico espiritual, esto es, al sacerdoter la enfermedad detus pecados, de ninguna manera podras salvarte. |
in mayo$qui | In maiuhqui | lo mismo q[ue] iuhquimma | 17?? Bnf_362bis | |
in mayo$qui | In maiuhqui | se usan quando se trahe alguna metafora, y significan: Como, a manera | 17?? Bnf_362bis | Ma ihuicpatzinco tihuian in Tlatocacihuapilli, in maiuhqui pochotl, ahuehuetl, ma itlantzinco titocehualhuican. Vamos a n[ues]tra S[eñor]a amanera de arbol grande y sabino pongamos asu sombra. Nohuian mantimani in cocoliztli in maiuhqui, iuhquimma ayahuitl tlalpan acitimotecatoc. Entodas partes hay peste, como niebla ha cundido por toda al tierra. En lugar de maiuhqui se puede poner Iuhquimma, y aun solo el Iuhquin. |
in nozo ayaxcan | In nozo ayaxcan | o no tan presto. o con tardanza, demora, o dificultad | 17?? Bnf_362bis | Nicmictia in nonamic, iniquac nechnananquilia, in ozo ayaxcan tlein quicchihua. aporreo amimuger, quando me responde, ó no tan presto hace las cosas. |
in oc | In oc | mientras que | 17?? Bnf_362bis | Ma niman axcampa ximonemilizcuepacan, in oc, in oquic ampactinemi, in oc anchicahuatinemi, in oc amechmopaccaihiyohuiltia in Totecuiyo. Convertios, y haced penitencia desde luego, mientras teneis tiempo, mientras estais sanos y fuertes, y mientras os sufre nuestro señor. |
in oc ye huecauh | In oc ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados | 17?? Bnf_362bis | In oc ye huecauh in amocolhuan quiteotocaya in tlacatecolotl. antiguamente V[ue]tros abuelos y mayores idolatraban, o tenian por Dios el demonio. |
in oiuh | In oiuh | Quando, despues, haviendo. (la o interpuesta es delos preteritos) | 17?? Bnf_362bis | In oiuh ommochiuh in misa huel cemilhuitl in onitequipano. Despues de acabada la misa, trabajé todo el dia. |
in oquic | In oquic | Puesque. Yaqué. latin siquidem, quando quidem | 17?? Bnf_362bis | In oquic titepiltzin titeezzo, titetlapallo, ihuan in oquic ichantzinco in Totecuiyo otimohuapauh ximimatcanemi. Puesq[ue] eres bien nacido, y te has criado ela casa de Dios vive con cordura. |
in oquic | In oquic | Mientras que | 17?? Bnf_362bis | Macamo xicochi in oquictemachtilo. no duermas mientras se predica. Ixcâ xoconicuilo, in oquic nonyauh teopan nonnoteochihuaz. Escribe aqui esto, mientras q[ue] voy a rezar ala iglesia. |
in quemmanian | In quemmanian | alguna vez | 17?? Bnf_362bis | Inquemmanian huel nellelaqui, in nicnequi ma canapa niitztehua. me hallo algunas veces tan apurado q[ue] me dá gana de irme por ay. In quemmanian huel nicehuapahua, auh in nocuele quemmanian huel nitlemiqui. algunas veces tengo frio, y otras mucho calor. |
in quenin | In quenin | asi como. dela manera que | 17?? Bnf_362bis | Ma quimonequilti in Totecuiyo in quenin tinechtolinia, ma zan no iuhqui tiquittaz, ihuan ma oc hualca mopan mochihua. quiera Dios q[ue] asi como tu me haces mal, lo veas por tu cara, y aun peor. In quenin in iuh tehuatl tinechtolinia, ca zan ye no iuh nehuatl nimitztoliniz. Como tu me afliges, o haces mal, asi tambien yo te afligiré. |
in ye | In yê | ya. sirve al presente | 17?? Bnf_362bis | In ye cochtoc in chanê, ipan ocalaquito in itechquê. quando yá esta durmiendo, esto es, quando yá estaba durmiendo, un t[iem]po por otro, el dueño de la casa entraron los ladrones, donde el estaba. |
in ye huecauh | In ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados. | 17?? Bnf_362bis | In ye huecauh in oc impan huehuetque qualli ic tlamania in ipan talpeuh. antiguamente, en t[iem]pos pasados, en t[iem]po delos antiguos havia buen orden en nuestra ciudad. |
in ye iuh | In ye iuh | quando, despues, haviendo | 17?? Bnf_362bis | in ye iuh chicueilhuitl omozcalitzino in Totemaquixticatzin impantzinco ommocalaqui in itlamachtiltzitzinhuan. Despues de haver resucitado n[ues]tro Salvador, entró al octavo dia donde estaban sus dicipulos. |
in ye macuil | In ye macuil | (en lugar de In ye macuililhuitl) aunq[ue] es nombre imperfecto compuesto de macuilli, se usa como adverbio para decir: en dias pasados: en tiempo pasado, o sea de pocos, o de muchos dias | 17?? Bnf_362bis | Xonmotta in micampa, in motepotzco, quen otonnemico in ye macuil, in ye matlac. mete la mano en tu pecho, y mira como has vivido en t[iem]po pasado, esto es, mira qual ha sido tu vida pasada. Ma xinemili inquenami otinen in ye macuil, in ye matlac. Considera como has vivido en el t[iem]po pasado. Propriamente significa: ya ha cinco dias. |
in ye matlac | In ye matlac | (en lugar de In ye matlac ilhuitl. ya ha diez dias) aunq[ue] es nombre imperfecto compuesto de matlactli, diez, se usa como adverbio p[ar]a decir: en dias pasados: en t[iem]po pasado sea de poco o de muchos dias: | 17?? Bnf_362bis | Xicnemili in quenami otinen in ye macuil, in ye matlac. considera como has vivido en el tiempo pasado. |
in ye nechca | In ye nechca | antiguamente, en tiempos pasados. latin. Olim | 17?? Bnf_362bis | |
in ye nepa | In ye nepa | antiguamente. lat[in]. olim | 17?? Bnf_362bis | |
inic | Inic | pospuesto à Oc hualca, Oc tlapanahuia, Oc tachcauh, y antepuesto aun nombre: | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Oc tlapanahuia, oc hualca, oc tachcauh inic, ó ic quauhtic, es oracion de comparacion, y se traduce como tal comparacion. V[erbi]g[racia] Nehuatl nitlapanahuia ic, vel inic quatic in amo tehuatl. Yo soy mas fuerte que tu. |
inic | Inic | Para | 17?? Bnf_362bis | Ma ic xitlamacehua in motlatlacol inic titlapopolhuiloz. haz penitencia por tus pecados para q[ue] te sean perdonados. Amo ic onihualla inic nimitznotequipachilhuiz. la razon porq[ue] vine, no es para darse pesadumbre. En este ejemplo se ha visto como el inic corresponde al para castellano, ó ut latino. |
inic | Inic | la causa, y razon de hacerse alguna cosa | 17?? Bnf_362bis | Inic nican onihuala, ca huel yehuatl inic namechmachtiz. la causa, o motivo porque he venido aqui es para enseñaros. |
inic | Inic | en quanto | 17?? Bnf_362bis | In Totecaiyo Jesuchristo inic oquitzintli omomiquili, auh niman amo inic Teotl Dios omomiquili. Jesuchristo en quanto hombre murio, y no en quanto Dios. |
inic | Inic | nota de admiracion | 17?? Bnf_362bis | Inic ihiyac! O quanto hiede! Inic qualli! O q[ue] cosa tan buena! O que bueno! |
inic | Inic | Desde que. hasta que | 17?? Bnf_362bis | Inic ohualquiz in tonatiuh, ihuan inic ooncalac nitequicatca. Desde q[ue] salio el sol hasta q[ue] se metio, estube trabajando. |
inic | Inic | Que | 17?? Bnf_362bis | Ye otiquittac inic nichicahuac, ihuan inic nitiacauh. ya viste q[ue] soy fuerte y valeroso. Ma titechpinauhti moceloquich tlê tla xicnexti inic titiacauh, inic toquichtli. Mira soldado q[ue] no nos afrentes, muestra q[ue] eres valiente, y hombre de valor. |
inic | Inic | vide Ic, e Inic pospuesto à oc hualca | 17?? Bnf_362bis | |
inic + | Aoctle ihuan inic | No hay cosa tan | 17?? Bnf_362bis | Aoctle ihuan inic temauhti in miquiztli. No hay cosa tan espantosa como la muerte. |
inic + | Aoctle iuhqui inic | No hay cosa tan. | 17?? Bnf_362bis | Aoctle iuhqui inic iztac iz cepayahuitl. No hay cosa tan blanca como la nieve. en lugar de iuhqui se usa tambien ihuan. |
inic + | Ihuan inic | vide Aoctle ihuan inic | 17?? Bnf_362bis | |
inic + | Iuhqui inic | vide Aoctle iuhqui inic | 17?? Bnf_362bis | |
inici | Inici | adverbio de lugar. Aqui, pero pospuesto a Quin es de tiempo recien pasado | 17?? Bnf_362bis | Quin ye inici, quin ye nici otitlacat. No ha nada q[ue] nacistes. vide Quin. |
inici + | Quin yê inici | poco ha | 17?? Bnf_362bis | Quen yê nici, quin ye inici otitlacat, auh ye cuel titlatla huelilocati. poco ha, ó no { } q[ue] naciste, y ya tan presto eres bellaco. Cuix quin yê nici in ninemi? ayacan hualmachizti in Caxtiltecâ, in iquac onitlacat. Que? tan poco ha q[ue] vivo, tan pocos años te parece q[ue] tengo, aun no havia nueva delos Españoles, q[uan]do naci? |
intla | Intla | Si. particula de subjuntivo | 17?? Bnf_362bis | Intla nipohuaz. Si yo contare. intla nitlapohuani. si yo leyera. intla onitlapohuani. si yo huviera leydo. intla onitlapouh. si yo huviese leydo. intla nitlapohuaz. si yo leyere. Intla oiuh nitetlazotlac. como yo huviere y havre amado. |
intla zan axcan | Intla zan axcan | significa segun parece aprimera vista: *si solamente ahora; pero su significacion es muy diversa, y viene a significar: lo q[ue] auno le huviera sucedido en caso de que huviera hecho algo, y nolo hizo | 17?? Bnf_362bis | El ejemplo lo aclararà. Uno queria ir a Tepozotlan, y no fue: y haviendo llovido ese dia en q[ue] havia de haver ido, dijo: Intla oniani yohuatzinco Tepozotlan, intla zan axcan amo ye nopan oquiauh? si huviera ido esta mañana a Tepozotlan, no es cierto q[ue] ya a estas horas me huviera llovido? En este ejemplo se vé lo q[ue] huviera sucedido y no sucedió. Se dice somalente con interrogacion negativa. Auno q[ue] se jactaba de q[ue] havia librado auna muger delas manos de su marido, dixo: In ye yohuac, intlacamo nehuatl, intla zan axcan in Palacisco amoye oquipopolo inamic? Zan imacpa nicquixtito quiquechilacatzoa. Anoche si no fuera por mi, aestas horas, no huviera yá muerto Francisco asu muger? Libréla de sus manos, quando la estaba torciendo el pescuezo. Iba una muger por agua, espantóla un toro, y ella le dijo asu marido: Zan huel tepiton inic nicmacahuazquia in napilol, amo niman ye teteinezquia? Intla zan axcan amo cuel occe yancuic oticmanilito in ichan zoquichiuhqui? Intla zan axcan amo cuel occe yancuic oticmanilito in ichan quichiuhqui? Poco faltó q[ue] se me cayese el cantaro dela mano, pues no se huviera el hecho pedazo? Y ental caso, no huvieras ya ido aestas horas por otro en casa del Ollero? Auno q[ue] estaba fuera de Mexico quando cogian gente para enviar a China, le puedo decir: Intla nican xieni in iquac oteaanoc, intla zan axcan amo ye huey apan tonotiuh? O, Amo ye ompa ala China ticâ? Si huvieras estado aqui, quando prendieron gente, a estas horas no anduvieras enla mar? O, Aestas horas no estubieras en China? |
intla zan axcan | Intla zan axcan | en el siguiente ejemplo se varia algo la constuccion ordinaria de este adverbio | 17?? Bnf_362bis | Aun pobreton aquien havia venido el governador, le dixo uno/ Xicmotlazocamachilti in Tlatoani in omitzmochichihuili, moquechtlan oquimopilhui inon tilmatli, in oc noma axcan tictlalinitinemi intla zan axcan anca timaxauhtinemiz, anca za achichi in motzotzomatzin. Tienes q[ue] agradecer algovernador, q[ue] te ha vestido, y dádote esa manta q[ue] trahes puesta, q[ue] sinó aestas horas anduvieras con las carnes de fuera, lleno de andrajos. |
intlaca | Intlaca | sino. particula de sujunt[iv]o | 17?? Bnf_362bis | |
intlaca ic | Intlaca ic | si nunca. particula de sujunt[iv]o. | 17?? Bnf_362bis | |
intlacamo | Intlacamo | sino. particula de sujunt[iv]o | 17?? Bnf_362bis | |
intlacamo icuac | Intlacamo iquac | Hasta que | 17?? Bnf_362bis | Ahuel titlatlacoltomaloz intlacamo iquac timoyolmelahuaz. no puedes ser absuelto de tus pecados, hasta que, o solo hasta que te confieses. |
intlacampa | Intlacampa | si a alguna parte | 17?? Bnf_362bis | Nimitztlatzacuiltiz intlacampa tiaz. te castigare, si fueres a alguna parte. |
intlacatle | Intlacatle | si ninguno. si nada. particula de subjunt[iv]o | 17?? Bnf_362bis | |
intlacayac | Intlacayac | si nadie. particula de subjunt[iv]o | 17?? Bnf_362bis | |
intlacayaic | Intlacayaic | si nunca. | 17?? Bnf_362bis | Intlacayaic timoyolcuitia, monequi ticmocuitiz in ixquich, in quechquich motlatlatol oticchiuh in ye ixquich cahuitl tinemi. Si nunca te has confesado, conviene q[ue] te confeses detodos quantos pecados has hecho en toda tu vida. Intlacayaic otimoquailpi ma za iman ximoquailpi, xicceli in teotechicahualizteyectililoni sacramento. si nunca hasta ahora te has confirmado (quailpia. atarse la cabeza, se toma por confirmarse) luego alpunto confirmate. |
intlanel | Intlanel | aunque. pero significa esto de tal manera q[ue] no concede la cosa, sino q[ue] da por caso q[ue] sea asi, aunque no lo sea; lo q[ue] no sucede en Manel, immanel, macihui, con q[ue] se concede lo q[ue] con ellos se afirma | 17?? Bnf_362bis | Intlanel oticmomictili in motâtzin, ca oc huel titlatlacolpopolhuiloz. Aunq[ue] hayas matado atu padre: o demas esto por hecho aunque asi no sea, con todo puedes ser perdonado de tu pecado. |
intlanel | Intlanel | Aunque. vide Macihui | 17?? Bnf_362bis | Intlanel moch ticmocuitiz in motlatlacol, intlacamo ticcahuaznequi, atle manel cemotlatlacol mitzpopolhuiliz in Totecuiyo. Aunq[ue] confieses todos tus pecados, sino los quieres dejar, no te perdonara n[ues]tro señor, ni uno solo. |
intlanel | Intlanel | Aunque. vide Macihui | 17?? Bnf_362bis | Intlanel moch ticmocuitiz in motlatlacol, intlacamo ticcahuaznequi, atle manel cemotlatlacol mitzpopolhuiliz in Totecuiyo. Aunq[ue] confieses todos tus pecados, sino los quieres dejar, no te perdonara n[ues]tro señor, ni uno solo. |
ipalnemoani | Ipalnemoani | Porquien se vive. El q[ue] da vida, nombre q[ue] unicamente se da a Dios | 17?? Bnf_362bis | |
ipaltzinco in dioz | Ipaltzinco in Dios | Por Dios. expresion de q[ue] se usa en los juramentos, y suplicas | 17?? Bnf_362bis | |
ipampa + | Cazan ipampa | sino por esto | 17?? Bnf_362bis | cequintin in miquiztempan moyolcuitia, amo ipampa in azo quimotlazotilia in Dios, manoce quinyoltonehua in tlatlacol, cazan ipampa inic amo mictlantlaxozquê. Algunos hay q[ue] se confiesan ala hora dela muerte, no porq[ue] amen a Dios, ni tengan dolor desus pecados, sino por no ir al infierno. |
ipan + | Zan ipan | De buena manera, medianamente. | 17?? Bnf_362bis | Amohuel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan, zan ipan cualli. no es muy alto, ni muy chico, sino de buena manera. Amo huel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Amo huel tomahuac, amo no huel pitzactontli, zan ipan, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Zan ipan inic tiquauhtic. eres de buena estatura. |
ipan + | Zan ipan qualli | De buena manera, medianamente. | 17?? Bnf_362bis | Amohuel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan, zan ipan cualli. no es muy alto, ni muy chico, sino de buena manera. Amo huel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Amo huel tomahuac, amo no huel pitzactontli, zan ipan, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Zan ipan inic tiquauhtic. eres de buena estatura. |
ipani + | Huel ipani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
ipapani + | huel ipâpani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
iquin | Iquin? | quando? adverbio interrogativo de t[iem]po, aunq[ue] no dentro del mismo dia, que para esto sirve quemman, sino de dias, meses y años | 17?? Bnf_362bis | Iquin otihualla? q[uan]do veniste? Iquin tiyaz? q[uan]do te iras? A estas preguntas se debe responder señalando el día, mes, o año; no la hora del dia en q[ue] se pregunta. Iquin hallaz in motâtzin? Ach iquin, azo tel huiptla. Quando vendra tu Padre? No se quando, puede ser q[ue] venga pasado mañana. |
iquin + | In iquin | quando, sin interrogacion | 17?? Bnf_362bis | Iuhcâ in noyollo in ca huel nelli nimiquiz, yece amo nimati in iquin, in quemman, in canin nopan acitihuetziquiuh in nomiquiz. bien se q[ue] sin duda me he demorir, pero no se quando, ni aque hora, ni donde me cogera la muerte. |
iquin + | In iquin canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
iquin + | In iquin in canin | significan lo mismo q[ue] in iquin on, aunq[ue] este denota tiempo mas largo e incierto. | 17?? Bnf_362bis | Timochintin in teuctlatoayantzinco ticuicozque in ilhuicac motetlatzontequililiani, in iquac tlamiz iz cemanahuatl in iquin canin. todos al fin del mundo en los tiempos q[ue] estan por venir seremos llevados al tribunal del celestial Juez. Tetlatzontequililozque, in iquac tlamiz inin cemanahuac in iquin in canin, vel, in iquin on. Seremos juzgados, q[uan]do en los t[iem]pos venideros se acabe el mundo. |
iquin + | In iquin on | significa t[iem]po pasado, o futuro indeterminado | 17?? Bnf_362bis | Quil mach in Caxtilteca in nican huallazque in iquin on. Dicen q[ue] los Españoles vendrán en algun tiempo. Quilmach in caxtiltecâ in nican, in iquin on ohuallaque. Dicen q[ue] los españoles vinieron en t[iem]ps pasados. Amo yeppa iz chaneque in Mexicô quil canin hueca ohuallaque in iquin on. los mexicanos no tienen su origen de esta tierra, dizque vinieron de lexas tierras en t[iem]pos pasados. Tlein quinezcayotia inin temictli? acitla ye huitz, acitla topan mochihuaz in iquin on. Que significa este sueño? quiza nos viene algun trabajo, quiza nos sucederá algo en algun t[iem]po. Inin oc huecauh mochihuatiuh in iquin on in aocmo tehuantin tiquitlazque. esto sucedera de aqui amucho t[iem]po q[ue] Dios sabe quando noosotros no lo veremos. |
iquin mach | Iquin mach? | Quando? pero se da a entender q[ue] no acaba de llegar la cosa q[ue] se aguarda. latin. quosque tandem? | 17?? Bnf_362bis | Iquin mach timozcalis? quando has de acabar de tener juicio? |
itec | Itec | ititl dentro. prepos[icion] compuesta de C y del nombre ititl. tambien se dice itec, compuesto de itetl, ambos significan el vientre. con los semipron[ombres] no, mo, i. etc. pierden ambos su inicial i, ó los semipron[ombres] su o | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Notic, ó nitic. dentro de mi. Teitic mochachialtia in Totecuiyo Dios. N[ues]tro S[eño]r mira enlo interior delas personas. Tlatic. Dentro, sin decir de que, es compuesto de Tla, y de itic. Tlaticâ esta dentro. Itictzinco iz cemicac Ichpochtli omonocayoltitzino in Totemaquixticatzin. en el vientre dela Siempre Virgen Maria encarnó N[ues]tro S[eño]r. Teitic. compuesto del pronombre te, y de itic, dentro, en el interior de alguno. Tlaitic. dentro de alguna cosa. Tlalitic. dentro de la tierra. Atlitic. dentro del agua. Compuesta con los acabados en tl no la pierden, como se ha visto en atlitic; pero tepetl, si la pierde, y se dice tepeitic, dentro del cerro. Añadidas aesta preposicion pa, ó copa, significa movimiento de lugar. V[erbi]g[racia] Iticpa, îticcopa in atl onihualquiz. sali del agua. îticpactzinco ohualmoquixti. salio de su vientre. |
itic | Itic | dentro. prepos[icion] compuesta de C y del nombre ititl. tambien se dice itec, compuesto de itetl, ambos significan el vientre. con los semipron[ombres] no, mo, i. etc. pierden ambos su inicial i, ó los semipron[ombres] su o | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Notic, ó nitic. dentro de mi. Teitic mochachialtia in Totecuiyo Dios. N[ues]tro S[eño]r mira enlo interior delas personas. Tlatic. Dentro, sin decir de que, es compuesto de Tla, y de itic. Tlaticâ esta dentro. Itictzinco iz cemicac Ichpochtli omonocayoltitzino in Totemaquixticatzin. en el vientre dela Siempre Virgen Maria encarnó N[ues]tro S[eño]r. Teitic. compuesto del pronombre te, y de itic, dentro, en el interior de alguno. Tlaitic. dentro de alguna cosa. Tlalitic. dentro de la tierra. Atlitic. dentro del agua. Compuesta con los acabados en tl no la pierden, como se ha visto en atlitic; pero tepetl, si la pierde, y se dice tepeitic, dentro del cerro. Añadidas aesta preposicion pa, ó copa, significa movimiento de lugar. V[erbi]g[racia] Iticpa, îticcopa in atl onihualquiz. sali del agua. îticpactzinco ohualmoquixti. salio de su vientre. |
itzintlan | Itzintlan | debajo de algo. vide Tlatzintlan | 17?? Bnf_362bis | |
iuh | Iuh | asi | 17?? Bnf_362bis | Iuhcâ in noyollo in ca zan huel achic yê nimiquiz. Asi está mi corazon, esto es, estoy persuadido a q[ue] dentro de poco tiempo me he de morir. Si vengo en algo, si consiento enlo q[ue] otro me propone, diré: Ca yê cualli, ma iuh mochihuaz. Sea en buena hora, hagase asi. |
iuh | Iuh | vide Oc iuh. Za iuh | 17?? Bnf_362bis | |
iuh | Iuh | si a iuh se pospone in, aunq[ue] haya en medio otras palabras significa: De esta manera | 17?? Bnf_362bis | intla iuh tinemiz in, titlazotlaloz. Si vivieres de esta manera, serás amado. |
iuh | Iuh | si a iuh se pospone on, aunq[ue] haya en medio otras palabras, significa: De esa manera | 17?? Bnf_362bis | amo huel iuh ninotlalchitlazaz ontzin (este ontzin es reverencial de on), no puedo humillarme tanto, como eso, ó de esa manera. |
iuh + | Acazomo iuh | lo mismo q[ue] Amo iuh | 17?? Bnf_362bis | |
iuh + | Amo[ ]iuh | Mal, sin acierto, ni tino | 17?? Bnf_362bis | Amoiuh, acazomo iuhqui onicchiuh, onitlacuilo. Quiza lo hice, lo escribi mal, sin acierto, y no como debia. |
iuh + | Amo[ ]iuh | A veces significa hacer algo mal, y sin acierto | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Haviendo uno compuesto un papel, dice a quien se lo havia pedido. Ma xinechnio tlapopolhuili in amoiuh, amoiuhqui, in acazomo iuhqui inic oniquicuilo. Perdoname q[ue] quiza no he acertado a escribirlo. Amoiuh, amoiuhqui, acazomoiuhqui onicchiuh. Quiza lo hice mal, sin acierto y no como se debia. |
iuh + | Huel iuh | en esta frase se ve su significacion y uso. | 17?? Bnf_362bis | en esta frase se ve su significacion y uso. Axcan cenyohual huel iuh huetziz in yohualli, huel iuh nopan tlathuiz in nitlacuiloz. Esta noche se me pasara toda ella en escribir, me cogera la alva escribiendo. |
iuh + | In amo iuh | Que. termino de comparacion. vide Achi. mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye nitlamatini in amo iuh, in amo iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
iuh + | In ayamo iuh | antes que | 17?? Bnf_362bis | In ayamo iuh monacayotitzinoaya in Totemaquixticatzin tlayohuayan onnemia in tlalticpactlacâ. antes q[ue] encarnase n[ues]tro Salvador vivian los hombres en tinieblas. |
iuh + | In iuh | Quando, despues, haviendo | 17?? Bnf_362bis | In iuh oconito in, niman ic occeppa ocochtla melauh. Haviendo dicho esto, despues de haver dicho, quando dixo esto, se bolbio a dormir a sueño suelto. |
iuh + | In iuh | como, dela manera que. latin. quemadmodum | 17?? Bnf_362bis | Cuix ticnequi no iuh nitlaihiyohuiz, in iuh titlaihiyohuia? Quieres q[ue] yo padesca, de la manera q[ue] tu padeces? |
iuh + | In iuh ayamo | antes q[ue] | 17?? Bnf_362bis | In iuh ayamo monacayotitzinoaya in Totemaquixticatzin tlayohuayan onnemia in tlalticpac tlacâ. antes q[ue] encarnase n[ues]tro Salvador, vivian los hombres en tinieblas. |
iuh + | In ye iuh | quando, despues, haviendo | 17?? Bnf_362bis | in ye iuh chicueilhuitl omozcalitzino in Totemaquixticatzin impantzinco ommocalaqui in itlamachtiltzitzinhuan. Despues de haver resucitado n[ues]tro Salvador, entró al octavo dia donde estaban sus dicipulos. |
iuh + | Oc iuh | todavia. (tiene esta significacion antes de nombre o adverbio de t[iem]po.) | 17?? Bnf_362bis | Oc yuh caxtolilhuitl aciz in inezcalitzin in Totecuiyo in omiquili notâtzin. Todavia faltaban quince dias para q[ue] llegara la resureccion del señor, quando murio mi padre, esto es, murio 15 dias antes. Oc yuh huecauh huallauhque in caxtiltecâ in ye cuel quimomachiltiaya in Tetzcoco Tlatoani inin hualliz. Mucho antes q[ue] viniesen los Españoles, quando sabia el Rey de Tezcuco su venida. Alaletra : faltaban todavia mucho paraq[ue] viniesen los Españoles, quando sabia su venida el Rey de Tezcuco. Oc iuh macuililhuitl aciquiuh in totlatocauh in otechtlahuique. Cinco dias antes q[ue] viniese el Virrey, nos previnieron. |
iuh + | Oc iuh moztla | Un dia antes | 17?? Bnf_362bis | Oc iuh moztla itlacatiliztzin in Totecuiyo in ohualla in motitlantzin. Un dia antes de Navidad, vino tu mensajero. |
iuh + | Ocuel iuh nitetlazotlac | O si yo huviera o huviese amado | 17?? Bnf_362bis | |
iuh + | Quin huel iuh | ahora poco há | 17?? Bnf_362bis | quin huel iuh nonasi in oncan tianquizco onechilpiquê. acabo de llegar al tianguiz, quando me prendieron. |
iuh + | Quin iuh | poco ha, recientemente | 17?? Bnf_362bis | Quin iuh ninonamictia, in omomiquili in notatzin. estaba yo recien casado, quando se murio mi padre. In iquac, in quin iuh onmi onmocamacui in caxtillan tlailli ca yamanqui, tzopelic, yecê izzatepan iz zan tlatzaccan in ye teitic mihiyotia, ca iuhquin tecoancoatl ic teiztlacmina teixhuintia, teixmalacachoa. el vino al beberse, y tomarse en la boca es blando y dulce, pero al fin muerde como vivora ponzoñosa, y embiraga. |
iuh + | Zan huel iuh | esta frase manifiesta su uso. | 17?? Bnf_362bis | esta frase manifiesta su uso. Zan huel iuh onhuetz, cenyohual in omoteochiuh. se le fue toda la noche en rezar. |
iuh + | Zan iuh | estas frases manifiestan su uso. | 17?? Bnf_362bis | estas frases manifiestan su uso. Zan iuh otlathuic in quiauh. llovio hasta elamanecer. Zan iuh onquiza in huehueiilhuitl in ammoyolcuitia. Pasanse las fiestas principales sin q[ue] os confeseis. Zan iuh otlahuic in choca. lloró hastaq[ue] amanecio. |
iuhca in noyollo | Iuhcâ in noyollo | vide Iuh | 17?? Bnf_362bis | |
iuhcatzintli | Iuhcatzintli | Iuhqui (adverbio, algunas veces es nombre, y su plural es Iuhquê, y su reverencial Iuhcatzintli) su significac[ion] se conoce por estos ejemplos | 17?? Bnf_362bis | In Angelomê ca amo iuhquê in tlalticpactlacâ. Los angeles no son como los hombres de la tierra. Tel in tehuantin ca zan tiiuhquê.Pero nosotros somos unos parecidos, y semejantes. Amo iztâquê, amo cenca tentzonequê, ca zan yê no tiuhquê. No son blancos, ni tienen muchas barbas, son ni mas ni menos q[ue] nosotros. Es sinonimo de Iuh. V[erbi]g[racia] Acan iuhqui oniquittac in ma iuhqui inic huei. nunca he visto cosa q[ue] sea asi, q[ue] sea tan grande. Auh in ye iuhqui niman ic oyaquê. estando asi las cosas, esto es, en este estado, luego se fueron. |
iuhque | Iuhquê | (adverbio, algunas veces es nombre, y su plural es Iuhquê, y su reverencial Iuhcatzintli) su significac[ion] se conoce por estos ejemplos | 17?? Bnf_362bis | In Angelomê ca amo iuhquê in tlalticpactlacâ. Los angeles no son como los hombres de la tierra. Tel in tehuantin ca zan tiiuhquê.Pero nosotros somos unos parecidos, y semejantes. Amo iztâquê, amo cenca tentzonequê, ca zan yê no tiuhquê. No son blancos, ni tienen muchas barbas, son ni mas ni menos q[ue] nosotros. Es sinonimo de Iuh. V[erbi]g[racia] Acan iuhqui oniquittac in ma iuhqui inic huei. nunca he visto cosa q[ue] sea asi, q[ue] sea tan grande. Auh in ye iuhqui niman ic oyaquê. estando asi las cosas, esto es, en este estado, luego se fueron. |
iuhqui | Iuhqui | (adverbio, algunas veces es nombre, y su plural es Iuhquê, y su reverencial Iuhcatzintli) su significac[ion] se conoce por estos ejemplos | 17?? Bnf_362bis | In Angelomê ca amo iuhquê in tlalticpactlacâ. Los angeles no son como los hombres de la tierra. Tel in tehuantin ca zan tiiuhquê.Pero nosotros somos unos parecidos, y semejantes. Amo iztâquê, amo cenca tentzonequê, ca zan yê no tiuhquê. No son blancos, ni tienen muchas barbas, son ni mas ni menos q[ue] nosotros. Es sinonimo de Iuh. V[erbi]g[racia] Acan iuhqui oniquittac in ma iuhqui inic huei. nunca he visto cosa q[ue] sea asi, q[ue] sea tan grande. Auh in ye iuhqui niman ic oyaquê. estando asi las cosas, esto es, en este estado, luego se fueron. |
iuhqui + | Acazomo iuhqui | lo mismo q[ue] Amo iuh | 17?? Bnf_362bis | |
iuhqui + | Achi ye iuhqui | Poco mas, o menos. Este adverbio antepuesto a algun numero lo afirma con duda, y equivale al poco mas o menos | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Achi ye iuhqui macuilpa amo oniccac misa. Cinco veces poco mas o menos no oi misa. |
iuhqui + | Amo[ ]iuhqui | A veces significa hacer algo mal, y sin acierto | 17?? Bnf_362bis | |
iuhqui + | Aoctle iuhqui inic | No hay cosa tan. | 17?? Bnf_362bis | Aoctle iuhqui inic iztac iz cepayahuitl. No hay cosa tan blanca como la nieve. en lugar de iuhqui se usa tambien ihuan. |
iuhqui + | In amo iuhqui | Que. termino de comparacion. vide Achi. mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye nitlamatini in amo iuh, in amo iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
iuhqui + | In amo mach iuhqui | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
iuhqui + | In iuhqui | como, dela manera q[ue]. latin. quem ad modum | 17?? Bnf_362bis | |
iuhqui + | In iuhqui in | De esta manera. Si a este adv[erbi]o sele pospone interrogacion, es frase de q[ue] usa aquel aquien le dixeron algo q[ue] se le hace nuevo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In iuhqui on Nocniuhtzê? auh ca tel ye qualli. Que eso pasa amigo? bueno está. |
iuhqui in | Iuhqui in | De esta manera | 17?? Bnf_362bis | |
iuhqui inic | Iuhqui inic | vide Aoctle iuhqui inic | 17?? Bnf_362bis | |
iuhqui on | Iuhqui on | De esa manera | 17?? Bnf_362bis | |
iuhquimma | Iuhquimma | antepuesto a Verbo significa: Pareceme que | 17?? Bnf_362bis | Tle otax? iuhquin, ó iuhquimma, ó mach iuhquin titlacoxticâ. Que tienes? parece q[ue] estas triste. Tlein omopan mochiuh? iuhquin, iuhquimma, machiuhquin titlaocoxticâ. q[ue] te ha sucedido? porq[ue] parece q[ue] estas triste. |
iuhquimma | Iuhquimmâ | se usan quando se trahe alguna metafora, y significan: Como, a manera | 17?? Bnf_362bis | Ma ihuicpatzinco tihuian in Tlatocacihuapilli, in maiuhqui pochotl, ahuehuetl, ma itlantzinco titocehualhuican. Vamos a n[ues]tra S[eñor]a amanera de arbol grande y sabino pongamos asu sombra. Nohuian mantimani in cocoliztli in maiuhqui, iuhquimma ayahuitl tlalpan acitimotecatoc. Entodas partes hay peste, como niebla ha cundido por toda al tierra. En lugar de maiuhqui se puede poner Iuhquimma, y aun solo el Iuhquin. |
iuhquin | Iuhquin | sinonimo de Iuhquimma. Como, amanera | 17?? Bnf_362bis | Iuhquin anchichimê ammocuepa in iquac anquimotequimacâ in mixitl in tlapatl. Os bolbeis como perros, quando bebeis demasiado. |
iuhquin | Iuhquin | antepuesto a Verbo significa: parece que. vide Iuhquimma | 17?? Bnf_362bis | |
ixco | Ixco | prepos[icion]. En la casa, en la superficie, es compuesta del nombre ixtli la cara, y la prepos[icion] co. los semipron[ombres] no, mo, pierden su o, con ella, pero te no pierde nada, y raras veces se compone con nombres | 17?? Bnf_362bis | Mixco câ in yaoyotl in necaliztli. En tu cara esta la guerra. esto es, Eres muy encendido en cosas de guerra. Âmixco mocpac tonmati. no sabes atu cara, ni ala cima detu cabeza, esto es, eres untonto. Mico câ. delante de ti está. Âmixpantzinco niquitoz. lo diré delante de vosotros, en v[ues]tra presencia, en v[ues]tra cara. Teixco, teicpac tinemi, tehua. (vide Icpac) te desacatas, ó descomides con otros. Ixcotzinco otinen. (vide Icpac) in Totecuiyo. Te has descomedido con n[ues]tro señor, esto es, le has perdido el respeto, lo has ofendido. Teixco, teicpac nitlachia. miro enla cara delas personas, esto es, agrado y contemplo ala gente (vide Icpac). |
ixco | Ixco | compuesto con calli. V[erbi]g[racia] callixco, delante, o enfrente dela casa. Son pocos los nombres conq[ue] se compone ixco, entre estos pocos si acaban en tl no la pierden | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tepetlixco, en la cima o superficie del monte, Atlixco, encima del agua. nombre proprio de un pueblo. Tla semipron[ombre] sirve quando no se pone nombre particular, ni te de semipron[ombre] de persona en comun. Tlaixco câ. esta encima, sin decir de que. |
ixelihuian | Ixelihuian | el medio dia | 17?? Bnf_362bis | |
ixelihuian + | Tlacatli ixelihuian | el medio dia | 17?? Bnf_362bis | |
ixpampa | Ixpampa | de delante. (prepos.). es la prepos. ixpan con la particula pa, q[ue] muchas veces significa movimiento de lugar. | 17?? Bnf_362bis | Nixpampa tehua, ticholoa. te partes y huyes demi presencia, delante demi. Tlatlacoanie ixpampatzinco tehuatinemi, ticholotinemi in Totecuiyo, ma ye ixpampa xehua, xicholo in tlacatecolotl, ihuan in tlatlacolli. Pecador andas huyendo dela presencia de n[ues]tro S[eñor] no huigas sino del demonio, y del pecado. Tleica nixpampa ticholotinemi? Porq[ue] andas huyendo dedelante demi, demi presencia? Imixpampa xehua in ahuilnenque. huye, apartate dela presencia delos torpes. In quenamî tehua, ticholoa, ce tequancoatl. asi como te partes y huyes de una venenosa culebra. |
ixpan | Ixpan | prepos. (compuesta de ixtli la casa, y la prepos. pan) en presencia, ala vista, delante apliquese aesta preposicion quanto se dice de ixco (vide ixco) | 17?? Bnf_362bis | Nixpan, delante de mi, en mi presencia. Amixpantzinco onihualla, he venido delante de V[uestras]m[ajesta]des. Teixpan. delante de personas, o personas. Tecemixpan delante de todos, en publico. Ixpantzinco in Dios. Delante de Dios. Imixpan nican in notlatocahuan. asisto delante de mis señores. |
ixquichca | Ixquichca | Desde aqui, desde alli. Desde alla | 17?? Bnf_362bis | Ixquichca nimitzonnotlapalhuia. Desde aqui saludo aV[uestra]m[ajesta]d. Caxtillan moyetztica in notatzin, auh ixquichca nechhualmolnamiquilia. Mi padre esta en castilla, y desde allá se acuerda demi. Tecpan, tlapanticpac hualmoquetz in tlatoani, auh ixquichca quinhualizticâ in iz tecpan quiahuac mitotia. El governador se ha puesto enla azotea depalacio, y desde allá esta mirando alos q[ue] bailan enla plaza. |
ixti | Ixti | esta particula pospuesta a can, canin, y campa, y antepuesta i alos mismos, significa en ambas partes, en dos partes, en tres partes, en diez partes, etc. segun el numeral q[ue] los acompaña. | 17?? Bnf_362bis | Ioccan ixti, Iexcan ixti. Imatlaccan ixti. Occan onechxixilquê, auh miec eztli ioccan ixti, ioccampa ixti, oquiz. en dos partes me hirieron, y de ambas partes salio mucha sangre. |
ixtla | Ixtlâ | Delante, de delante delos ojos, o presencia de alguno | 17?? Bnf_362bis | Enlos razonamientos de los antiguos es frequente esta frase: Zan tixtlân totentlan commoquixtilia in Tloquê Nahuaquê in iahuica in itzopelica in iyamanca, zan techomminecuiltilia. Dios no hace sino hacer pasar de su frangancia, su dulcura, su blandura por delante den[ues]tros ojos, y de nuestros labiosy no es mas de hacernos oler estas cosas. Esto es. Que por breve espacio no da ágozar Dios de bienes dela tierra. Raras veces se usa deestas preposiciones, y menos del ixtlâ, al qual hace el Padre Molina ensu Vocabulario, sinonimo de ixpan, pero mejor es dejarlo, q[ue ] no usar de el fuera de su lugar. |
ixtlan | Ixtlan | Delante, de delante delos ojos, o presencia de alguno | 17?? Bnf_362bis | Enlos razonamientos de los antiguos es frequente esta frase: Zan tixtlân totentlan commoquixtilia in Tloquê Nahuaquê in iahuica in itzopelica in iyamanca, zan techomminecuiltilia. Dios no hace sino hacer pasar de su frangancia, su dulcura, su blandura por delante den[ues]tros ojos, y de nuestros labiosy no es mas de hacernos oler estas cosas. Esto es. Que por breve espacio no da ágozar Dios de bienes dela tierra. Raras veces se usa deestas preposiciones, y menos del ixtlâ, al qual hace el Padre Molina ensu Vocabulario, sinonimo de ixpan, pero mejor es dejarlo, q[ue ] no usar de el fuera de su lugar. |
iyeilhuiyoc | Iyeilhuiyoc | tres dias despues | 17?? Bnf_362bis | |
iyo | Iyo | Ah! interjec[io]n del q[ue] exclama doliendose | 17?? Bnf_362bis | Iyo, iyoyahue onotlahueliltic. ay, ay, o desdichado de mi! |
iyolic | Iyolic | aveces pierde i, y queda yolic (quod vide) | 17?? Bnf_362bis | |
iyolic | Iyolic | poco a poco, quedito, con tiento, mansa, y pacificamente | 17?? Bnf_362bis | |
iyolic | Iyolic | vide Zan iyolic | 17?? Bnf_362bis | |
iyolic + | Zan huel iyolic | Mui poco apoco, muy despacio, muy quedito, muy mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Nanahui mantihui in matlequiquiztlazquê, zan huel iyolic in mantihui yê quicactihui ininyaohuehueuh. Los arcabuceros van de quatro en quatro y muy despacio al compaz de su atambor. Zan huel inyolic yatihui in yaoquizquê. Los soldados van caminando muy despacio. |
iyolic + | Zan iyolic | con toda mansedumbre, muy mansa y pacificamente, muy poco a poco, con mucho tiempo, muy quedito. Con el zan se excluye la prisa q[ue] lleva. | 17?? Bnf_362bis | Ma zan iyolic xinenemi. anda poco a poco y con tiento. Con el zan se excluye la prisa q[ue] lleva. Auno q[ue] va muy de prisa, se le dice esto. y zan yolic, zan ihuian nicnonanquililia in notatzin. respondo ami padre masa y pacificamente. |
iyopa + | Quin iyopa | la primera vez | 17?? Bnf_362bis | Quin iyopa axcan ninoyolcuitia. esta es la primera vez q[ue] me confieso. quin iyopa yalhua in onitlachiato tecpan quiahuac. ayer fue la primera vez q[ue] fui aver la plaza. |
iyopa + | Za iyopa | Una sola vez, y esa la ultima. | 17?? Bnf_362bis | Za iyopa in nitlatequipanoz in tecpan. Esta sola vez y no más tengo de trabajar en palacio. Ma za iyopa nomacahualti in notepalehuiliztzin. ayudeme V[uestra]m[ajesta]d esta sola vez. Quin iyopa yalhua onitlaahuan, auh za iyopa yez, ipampa ca huel onechcocho in octli. ayer fue la primera vez q[ue] me emborraché, y será la portrera porq[ue] le hizo mucho aml el pulque. |
iyopa + | Zan iyopa | solamente una vez. | 17?? Bnf_362bis | zan iyopa in onctlapaloto in iquac mococoaya. solamente una vez lo visité quando estaba enfermo. |
iyoque + | Zan iyoquê | solos. | 17?? Bnf_362bis | Amo zaniyoquê in qualtin in yectin quimmonelilia in Totecuiyo. {Ds} no hace bien asolos los buenos. |
iyoyahue | iyoyahue | Ah! interjec[io]n del q[ue] exclama doliendose | 17?? Bnf_362bis | Iyo, iyoyahue onotlahueliltic. ay, ay, o desdichado de mi! |
iz + | Azoyecana iz | [Quiza ya] | 17?? Bnf_362bis | Azoyecana iz huitz. Quiza ya viene por aqui cerca. |
iz za tlatzacan | Iz za tlatzacan | al fin, alcabo, ala postre | 17?? Bnf_362bis | |
iz zatepan | Iz zatepan | al fin, alcabo, ala postre | 17?? Bnf_362bis | |
iz zayo$ | Iz[ ]zaiuh | vide Zaiuh | 17?? Bnf_362bis | |
izqui | Izqui | tanto | 17?? Bnf_362bis | |
izqui + | Quin izqui | lo mismo q[ue] Quin achic. quod vide | 17?? Bnf_362bis | |
izquipa | Izquipa | tantas veces | 17?? Bnf_362bis | |
izquipa + | Canozo izquipa | Asi es verdad fueron tantas veces. Si tantas veces fueron | 17?? Bnf_362bis | |
lan | lan | prepos. Hay varios nombres en tli, q[ue] antes del tli tienen alguna de estas preposiciones. Ahora quando a tales nombres se les quita el tli (por fuerza de la composicion) les sirve de preposicion el icpac, tech, pan, tlan, lan, q[ue] de por si tienen. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tlalticpactli. mundo. tlalticpac. en el mundo. caltechtli, pared, caltech (en lugar de *caltechtitech) en la pared. teopantli, iglesia. teopan en la iglesia. mictlantli, infierno. mictlan, en el infierno. xillantli vientre, xillan en el vientre, cuyo lan es lo mismo q[ue] tlan V[erbi]g[racia] xillantli. moxillan, tu vientre, ó en tu vientre, o dentro de tu vientre, y solo la materia de q[ue] se trata, ó el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si se habla con preposicion, o sin ella. V[erbi]g[racia] Ixillantzinco in Santa Maria omonacayotitzino in Jesuchristo. en el vientre de S[an]ta Maria encarnó Jesuchristo. Tampoco a chantli, casa, le ponen jamas preposicion, y el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si es la locucion q[ue] enbuelbe, o no preposicion. V[erbi]g[racia] nochan xicallaqui. entra en mi casa. mochan xiauh. Vete a tu casa. pero es comun acompañarle ompa, quando no se habla de casa q[ue] esta in mediata o presente, sino distante. V[erbi]g[racia] ompa mochan xiauh. vete alla atu casa. |
ma | Ma | Nota del futuro de imperat[iv]o afirmativo | 17?? Bnf_362bis | Ma tinechpalehuiz. Me ayudaras. Ma titlapohuaz. Leas tu despues. De ordinario se le junta el adverbio de t[iem]po Iquin, despues. V[erbi]g[racia]. Ma quin tlapohuaz. Leas tu [sic] despues. Ma quin ticchihuaz on. Haras eso despues. |
ma | Ma | Ojala. Nota de optativo | 17?? Bnf_362bis | Ma nitlapohua. Ojala q[ue] yo lea. En lugar de ma, se puede poner Macuele, o Mayecuelê q[ue] significan con mas enfasis ojala, porq[ue] muestran mayor deseo dela cosa, y se pueden anteponer atodos los tiempos del optativo. V[erbi]g[racia]. Ma nitlapohua. Ojala q[ue] yo lea. Ma titlapohuani. Ojala que tu leyeras. Ma otlapohuani, ojala q[ue] aquel huviera leydo. Ma qualli ic ninemini. Ojala q[ue] yo viviera bien. Ma qualli ic oninemini, ojala q[ue] yo huviera vivido bien. |
ma | Ma | (nota de imperativo etc.) tiene tambien las significaciones q[ue] enseñan estos ejemplos | 17?? Bnf_362bis | Can oanquittaquê ma nocê oanquicaquê onca ceme in nican chanequê in aic tlahuana, ma occeppa ichtec, ma occeppa tetlacuicuili ? Donde haveis visto, ú oido q[ue] alguno delos indios q[ue] no se emborracha, haya siquiera una vez hurtado, ó tomado algo aotro ? Huel huei quaquahuê in, in acan iuhqui oniquittac, in ma iuhqui inic huei. muy gran toro es este, en ninguna parte he visto otro semejante q[ue] sea de este tamaño. Campa omottac ca oncâ âzaca tlacatl, in aic tlahuana, ma occeppa ichtec, ma occeppa tetlacuicuili ? Donde se ha visto q[ue] alguno q[ue] no se emborracha, haya siquiera una vez hurtado, ó quitado lo ageno ? |
ma | Ma | notade imperat[ivo] y de optativo, y suele dejarse enla segunda persona de singular y plural del imperat[iv]o y mas quando se manda aalgun inferior, sino es q[ue] se le quiera mostrar amor, y asi el amo asu criado dice : | 17?? Bnf_362bis | Xitlachpana, barre, y con el ma parece q[ue] se ruega o se anima aqué hagan algo, y en lugar del ma se usa tambien del tla, q[ue] aunq[ue] es mas cometido, y con el se ruega o anima mas q[ue] con el ma. No es menestar que este ma, ó tla se antepongan inmediatam[en]te al verbo, pues pueden mediar otras palabras. V[erbi]g[racia] ma ipampatzinco in Totecuiyo xinechpalehui. ayudame por amor de Dios. |
ma | Ma | notas de imperativo vetativo, llamase asi este t[iem]po porq[ue] con el se veda, y muchas veces avisando como q[uan]do se dice : mira no te caigas, cuidado no peques, no te suceda algo. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] ma, manen nitlapouh, no lea yo. ma tlapouh. no lea aquel. Plural : ma titlapouhtin, no leamos nosotros, ma, manen antlapouhtin, ma, manen tlapouhtî. Huetzi caer. pret[erit]o perf[ecto] onihuetz. Ma tihuetz. no caigas. cuidado no sea q[ue] caigas. Miqui. morir. pret[erit]o perf[ecto] onimic. ma, manen ipan timic in motlatlacol. no sea q[ue] mueras en tus pecados. plural. ma ipan ammictin in amotlatlacol. no sea q[ue] murais en vuestros pecados. Chihua. hacer pret[erit]o perf[ecto] chiuh. y siendo reflexico significa hacerse, o suceder algo. ma itla mopan mochiuh. no sea q[ue] te suceda algo, esto es, alguna desgracia. Temo bajar. pret[erit]o perf[ecto] otemoc. ma titemô. cuidado no bajes. ma antemotin. no bajeis. Dicho imperativo sirve tambien para recomendar, o encargar q[ue] se haga, o q[ue] no deje dehacerse lo q[ue] el verbo significa; pero para esta significacion se pone â sincopa de amo, no, despues de manen. V[erbi]g[racia] â ticchiuh. no lo dejes dehacer. manen â mostla timoyolcuiti. no dexes de confesarte mañana. Entodo caso confiesate mañana. En un coloquio enq[ue] se introduce a un demonio, q[ue] encarga a otro q[ue] no dexe q[ue] un pecador mire al cielo, le dice: manen ticcauh ilhuicacopa tlachix: manel onelciciuh. No lo dexes mirar al cielo, no su{?}. Nota: q[ue] siendo aqui dos verbos q[ue] concurren, y rigiendo el uno al otro no le dexes mirar al cielo ambos se ponen en este tiempo con un solo manen. |
ma | Ma | vide Ma. Manen | 17?? Bnf_362bis | |
ma | Ma | Nota de imperat[iv]o pero aveces se calla el resto | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Aquin yaz? Ma tehuatl. Quien irà? Ve tu. En ma tehuatl falta xiauh. |
ma | Ma | Larga la a, fuera de ser nota de imperat[iv]o tiene otras significaciones q[ue] son: ora, ya, ya sean estos, o aquellos, como lo explicaran mejor los exemplos: | 17?? Bnf_362bis | ayac aquin tiquixtilia, ticmahuixtilia, ma teopixquê, ma tlatoquê, ma huehuetquê. No tienes respeto a nadie, siquiera se sean sacerdotes, siquiera principales, siquiera ancianos. Cemicac moteochihua in ma yohuatzinco, in ma nepan tla tonatiuh, in ma yohualtica, in ma tlaca, in ma zazoquemman. Siempre reza, siquiera sea por la mañana siquiera almedio dia, siquiera sea de noche, siquiera de dia, o qualquier hora q[ue] sea. In macehualtin amo zan tlapohualtin tlahuantinemi, ma telpocamê, ma ichpocamê, ma huehuetquê, ma ilamatquê, ma namiquequê. Son innumerables los indios q[ue] andan borrachos, ora sean mancebos, ora doncellas, ya viejos, ya viejas, ya casados. |
ma | Ma | Son notas tambien del optativo negativo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] ma, macamo nitlatlaco. Ojala q[ue] yo no peque. Macamo nitlatlacoani. Ojala q[ue] yo no pecara. Macamo onitaltlacoani. Ojala q[ue] yo no huviese pecado. |
ma + | Acan mâ | en ninguna parte, (negando enteramente) | 17?? Bnf_362bis | Acan iuhqui niccaqui, acan mâ oniccac in iuhqui in tlachihual in tlatoquê. en ninguna parte he oido coza semejante, en ning[un]a parte he oido {passar} q[ue] los principales hagan tales cosas. |
ma + | Cuix[ ]mâ | Por ventura? Num, ne | 17?? Bnf_362bis | Cuix mâ omomiquili in motatzin? Hase muerto p[o]r ventura tu padre? |
maca | Macâ | notas de imperativo negativo, o de omision, como lo llaman, y es aquel conque se prohibe, o manda q[ue] no se haga algo; pero en las personas tu, y nosotros, basta amo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] macâ, macâmo nitlapohua. No lea yo. Macâ, macâmo, o mejor amo xitlapohua. No leas tu. |
maca + | Amo in maca | lo mismo q[ue] Amo maca. Y son tambien dos negaciones q[ue] afirman | 17?? Bnf_362bis | |
maca + | Amo maca | Estas dos negaciones afirman: | 17?? Bnf_362bis | Amo maca momacehualtiz in ye ixquich cahuitl tiquelehuia. No dexaras de alcanzar lo q[ue] tanto ha q[ue] deseas. Amo maca nicneltoca in tlein ticmitalhuia. Creo sin duda lo q[ue] V[uestra]M[ajesta]d me dice. |
maca + | Aquin maca? | Quien hay q[ue] no? | 17?? Bnf_362bis | Aquin maca tlatlacolê? Quien hay q[ue] no sea pecador? |
maca + | Ayac maca | No hay quien no | 17?? Bnf_362bis | Ayac maca mitziximati. No hay quien te conozca. |
maca + | In mâca | Que no. sinonim[o] de in illacamo (quod vide) | 17?? Bnf_362bis | |
maca oquic | Maca oquic | ya no mas. | 17?? Bnf_362bis | Macaoquic xitlauhtzicahua in moneyolouitiliz. No dexes ya mas de confesarte por pereza. |
macaic | Macaic | tambien es nota de optativo negativo, | 17?? Bnf_362bis | Macaic onitlacoani. Ojala q[ue] nunca huviera yo pecado. ¿Como seconoce si es imperativo, ú optativo siendo unas mismas las voces? En los escrito por la materia de q[ue] se trata, y en la conversacion por el tono en q[ue] se habla, como q[ue] es distinto el tono con q[ue] se manda, o pide del con q[ue] se indica deseo. |
macaic | Macaic | Nunca jamas | 17?? Bnf_362bis | Macaic xicmoyolitlacalhui in Totecuiyo. Ojala q[ue] yo nunca huviera pecado. Macaic xitlatlacô. Nunca peques. |
macamo | Macamo | notas de imperativo negativo, o de omision, como lo llaman, y es aquel conque se prohibe, o manda q[ue] no se haga algo; pero en las personas tu, y nosotros, basta amo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] macâ, macâmo nitlapohua. No lea yo. Macâ, macâmo, o mejor amo xitlapohua. No leas tu. |
macamo | Macamo | (vide Macâ, Macamo) nota del futuro de imperat[ivo] (q[ue] es el mismo futuro de indicativo con esta particula) negativo | 17?? Bnf_362bis | Macamo titequipanoz. No trabajarás. Nota: en lugar de macamo se puede poner solo amo, porq[ue] bien se pueden omitir dicha particula de imperar[ivo]. ¿Y si se omite en que se distinguira este tiempo del futuro de indicativo? En el tono con q[ue] se dice, y en eso solo se distingue e castellano. V[erbi]g[racia]. Si digo: te casaras, mandando, o exhortando aello, será futuro de imperat[ivo]; pero si lo digo indicando solo q[ue] sucedera el q[ue] te cases, será futuro de indicativo. |
macamo | Macamo | Son notas tambien del optativo negativo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] ma, macamo nitlatlaco. Ojala q[ue] yo no peque. Macamo nitlatlacoani. Ojala q[ue] yo no pecara. Macamo onitaltlacoani. Ojala q[ue] yo no huviese pecado. |
macamo | Macamo | vide macâ | 17?? Bnf_362bis | |
macamo + | In mâcamo | Que no. Difiere de Macamo, en q[ue] tiene el ma largo, y sirve al imperativo, y optativo, y aquel tiene saltillo en el mâ, y su significacion es diferente, como lo declaran estos ejemplos | 17?? Bnf_362bis | Tlein ma otinechmitlanilili in mâcamo niman onimitznotlacamachiti? Que cosa me has pedido V[uestra]M[ajesta]d en q[ue] no le haya obedecido alpunto? Tlein oc ihuan monequi nicchihuaz in mâcamo onicchiuh? Que mas debia yo hacer, q[ue] no lo haya hecho? In oquic cenca techmotlazotilia in Totecuiyo Dios, in amo zan tlapohuali itetlaocoliliztin otopanquimochihuili, cuix oc itla techmomaquiliz, in macâmo, vel, in mâca techmomaquiliz? Pues tanto nos ama n[uest]ro Señor, q[ue] nos ha hecho infinitas misericordias, havrá por ventrua cosa q[ue] nos encubra, y niegue, y q[ue] no nos la dé? |
macana | Macana | Por ay. | 17?? Bnf_362bis | Tlazaye ximohuica, ca ye teotlacti, macana mopantzinco tlayohua. Acaba de irte, que ya seva haciendo tarde, no sea que te anochesca por ay. Macana nitztehua. Vayame yo por ay. Esto es, estoy por irme por ay: palabras de un aburrido. Macanapa xiuh. Vete por ay. Vete con la mala ventura, en hora mala. Y tambien vetativo: no vayas por ay, por acia esa parte. Macana xitlaza. Echalo por donde quiera: y tambien es vetativo: mira no lo echas por ay. |
macanapa | Macanapa | vide macana | 17?? Bnf_362bis | |
mace | Macê | Adverbio de imperativo | 17?? Bnf_362bis | Yequalcan macê tihuian. Yá es tiempo vamonos. |
macel | Macel | Alo menos | 17?? Bnf_362bis | |
mach | Mach | Tiene varias significaciones: antepuesto alos pronombres o adverbios interrogativos avisa la interrogacion, y muestra mayor duda de lo q[ue] se pregunta, y enfado de su perplexidad. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] si uno me habla, y mete tanta parola q[ue] no le entiendo dire: tlein mach tiquitoa? Que es lo q[ue] dices? O como dice el Español: que diablo dices? Y auno buscandolo, no puedo dar con el, puedo decirle: Canin mach tinentinemi? Donde diablos andas? Auno q[ue] mete parolas en su confesion, y no se entiende, se le suele decir: tlein mach tiquitoa? Hombre que dicci, q[ue] cuentos son esos q[ue] no te entiendo? |
mach | Mach | Antepuesto al presente, o preterito de indicativo da a entender q[ue] uno afirma algo, pero con alguna duda | 17?? Bnf_362bis | Yelhua in iquac nechmatiloyan otihua, mach omitzhuitecquê. Quando ayer fuiste ala escuela, dicen, o parece q[ue] te azotaron. Se usa tambien q[uan]do no havia reparado, pero lo afirma con alguna duda V[erbi]g[racia] dixeron los de una ciudad de unos forastreros, y espias: Aquiquê in, in mochipan nican tonahuac maahuiltia? Mach amo tiquiximati? Quienes son estos q[ue] juegan con nosotros? Parece q[ue] es gente no conocida. Tle otimaili? Mach huel ochichiliuh in mixtelolo? q[ue] tienes? Parece q[ue] tienes los ojos muy colorados. |
mach | Mach | Antepuesto al preterito despues de la o inicial, significa mucho, en gran manera: | 17?? Bnf_362bis | omach nician mic, in nimitznotemolia, me he cansado mucho en buscarte. Omach ihuintiquê, se han embriagado mucho, estan perdidos dela embriaguéz. |
mach | Mach | vide Can mach. Iquin mach, zan mach, zan machê. Omach. Omachê, In machê, Tlein machê? | 17?? Bnf_362bis | |
mach + | Campa mach | vide Can mach | 17?? Bnf_362bis | |
mach + | Can mach? | Donde? preguntando con duda, ó enfado, ó admiracion | 17?? Bnf_362bis | Can mach tinenemi in aocmo timotlalia? Donde andas, q[ue] no paras? Can mach nocnopil, can mach nomacehual inic nopan timocalaquico? Donde he merecido yo q[ue] tu vengas a mi casa? |
mach + | Canin mach? | vide Can mach | 17?? Bnf_362bis | |
mach + | In amo mach | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
mach + | In amo mach iuhqui | Que. vide Achi mas comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo mach iuhqui in tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. |
mach + | Iquin mach? | Quando? pero se da a entender q[ue] no acaba de llegar la cosa q[ue] se aguarda. latin. quosque tandem? | 17?? Bnf_362bis | Iquin mach timozcalis? quando has de acabar de tener juicio? |
mach + | Nelli mach | ciertisimo, del todo cierto | 17?? Bnf_362bis | Nelli mach in ontlan itlapalihuiz, nelli mach in oiellelacic inic oquimocuitlahui in atl, in tepetl. Verdaderamente ysin genero de duda q[ue] puso mucho cuidado, hizo quanto pudo, y pasó mucho trabajo enlegovierno dela Republica. |
mach + | Quil[ ]mach | Dizque. Dicen que. Se dice | 17?? Bnf_362bis | Oniccac quil, quilmach yê omaxitico in Tlatoani? Dizque ya ha llegado el governador? vide Amo zan quilmach. |
mach + | Zan mach | antepuestos alos verbos significan: q[ue] a uno todo se le vá en hacer lo q[ue] el verbo significa. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tla ximocahuacan, zan mach antlatoa. Callad, q[ue] todo se os va en hablar. Zan mach nechahua. no hace sino resistirme. Zan machê nican, nepa ancacalactinemi. no haceis sino andarnos metiendo de casa en casa. |
mach + | Zazan tlein mach | su significacion la da esta frase. | 17?? Bnf_362bis | su significacion la da esta frase. In iquac mochiuhtica misa amo ninoteochihua, zazan tlein mach niquilnamiqui. en tiempo de misa no rezo, sino q[ue] me divierto en mil disparatadas imaginaciones. |
mache | Machê | antepuesto al pret[erit]o despues de la o, significa mucho, en gran manera | 17?? Bnf_362bis | Omachêtepozmecaticaquicacatzilpiquê. le ataron muy bien y apretadamente con una cadena. |
mache + | In machê | mayormente. especialmente | 17?? Bnf_362bis | Ca huel mochintin quimocacatinemi in mixitl, in tlapatl, in machê huel yehuantin in teyacanquê. todos se dan a la embriaguez especialmente los mandones. Mochtin quimmahuiztiliz, in machê, ilhuicê in motahuan. atodos reverenciaras, especialm[en]te atus padres. |
mache + | In machê | Conviene a saber, esto es, latin, scilicet. vide licet. con este adverbio se explica alguna palabra precedente | 17?? Bnf_362bis | Tlatlacoanie huel motech ommonequi in tocomixpantiliz in teoyotica ticitl, in machê yehuatl in teyolcuitiani mochi motlatlacol inic timomaquixtiz. O pecador en gran manera te es necesario manifestar al medico espiritual, esto es, conviene a saber al confesor todos tus pecados paraq[ue] te salves. Tlatlacoaniê intlacamo tocomixpantiliz in teoyotica ticitl, in machê yehuatl in teopixqui in motlatlacocolcocoliz, ca niman ahuel tipatiz. Pecador, sino descubres al medico espiritual, esto es, al sacerdoter la enfermedad detus pecados, de ninguna manera podras salvarte. |
mache + | Tlein machê | 17?? Bnf_362bis | se conoce su significacion por esta frase. Tlein machê no ic cacamanaloa in notâtzin. Quede chistes q[ue] dice mi padre. | |
mache + | Zan machê | antepuestos alos verbos significan: q[ue] a uno todo se le vá en hacer lo q[ue] el verbo significa. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tla ximocahuacan, zan mach antlatoa. Callad, q[ue] todo se os va en hablar. Zan mach nechahua. no hace sino resistirme. Zan machê nican, nepa ancacalactinemi. no haceis sino andarnos metiendo de casa en casa. |
machihui | Machihui | Aunque. Pero de tal manera lo significa, q[ue] juntamente concede ser aquello asi. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Macihui, manel, immanel, nicnotlacatl ca no ninomahuiztilillani. aunq[ue] soy pobre, tambien quiero ser respetado. Si dixera intlanel, no concedia q[ue] era pobre, sino q[ue] dado caso q[ue] lo fue, queria se le tubiese respeto. |
macihui | Macihui | es compuesto de mazo, y de ihui, y asi es lo mismo q[ue] mazoihui, ó mazonelihui | 17?? Bnf_362bis | |
macitica | Mâciticâ | en lugar de moaciticâ. y sirve de superlativo | 17?? Bnf_362bis | Mâciticâ, mocemacitica yehuatl in. esta perfectisimo esto, ysi se expresa la cosa en cuya linea se verifica estar cabal operfecto, se le antpone inic. In Totecuiyo mocemacitzinotica inic tlamatini. N[ues]tro S[eñor] es sapientisimo. |
macitzinotica | Macitzinotica | Reverencial de Mâciticâ quod vide | 17?? Bnf_362bis | |
macuele | Macuelê | Adverbios, y notas de optat[iv]o significan con mucho enfasis ojalá, y mayor deseo. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] macuelê, mayecuelê nitlapohua. Ojala q[ue] yo cuente. |
macuil + | In ye macuil | (en lugar de In ye macuililhuitl) aunq[ue] es nombre imperfecto compuesto de macuilli, se usa como adverbio para decir: en dias pasados: en tiempo pasado, o sea de pocos, o de muchos dias | 17?? Bnf_362bis | Xonmotta in micampa, in motepotzco, quen otonnemico in ye macuil, in ye matlac. mete la mano en tu pecho, y mira como has vivido en t[iem]po pasado, esto es, mira qual ha sido tu vida pasada. Ma xinemili inquenami otinen in ye macuil, in ye matlac. Considera como has vivido en el t[iem]po pasado. Propriamente significa: ya ha cinco dias. |
macuilpa | Macuilpa | cinco veces | 17?? Bnf_362bis | |
maihui | Maihui | Sea asi | 17?? Bnf_362bis | |
mamacuililhuitica | Mamacuililhuitica | Cada cinco dias | 17?? Bnf_362bis | |
manel | Manel | Aunque | 17?? Bnf_362bis | |
manelye | Manelyê | Aunque | 17?? Bnf_362bis | |
manelza | Manelza | Siquiera. Latin. Saltem | 17?? Bnf_362bis | Manelzan cana tepitzcotzin atolatzintli xinechmomaquili. Dame siquiera un poquito de atole. Manelzan centlapactzin tlaxcalli xinechmomaquili. Dame siquiera un pedacito de pan. Nota: algunas veces viene bien el za, y no el zan, conforme a lo q[ue] se dice en los articulos Za, y Zan. V[erbi]g[racia] manel za ipan xinechmomachilti (palabras del hijo prodigo asu padre) iz ceme monencatzitzinuan. Tenme ya siquiera por uno de tus criados. Con el tza (sic) da aentender q[ue] no tenia ya otro titulo para estar en su casa q[ue] el de criado, pues havia perdido el de hijo. Si lo dixera con zan diera a entender q[ue] era capaz de titulo de hijo, de amigo, ó compañero, pero q[ue] se contentaba con el de criado. Manelzan. Mazannel cecexiuhtica ximoyolcuiti. Confiesate, siquiera, o a lo menos cada año. Y se dixera muy bien: macel cecexiuhtica ximoyolcuiti, porq[ue] macel significa: alo menos. |
manelzan | Manelzan | Siquiera. Latin. Saltem | 17?? Bnf_362bis | Manelzan cana tepitzcotzin atolatzintli xinechmomaquili. Dame siquiera un poquito de atole. Manelzan centlapactzin tlaxcalli xinechmomaquili. Dame siquiera un pedacito de pan. Nota: algunas veces viene bien el za, y no el zan, conforme a lo q[ue] se dice en los articulos Za, y Zan. V[erbi]g[racia] manel za ipan xinechmomachilti (palabras del hijo prodigo asu padre) iz ceme monencatzitzinuan. Tenme ya siquiera por uno de tus criados. Con el tza (sic) da aentender q[ue] no tenia ya otro titulo para estar en su casa q[ue] el de criado, pues havia perdido el de hijo. Si lo dixera con zan diera a entender q[ue] era capaz de titulo de hijo, de amigo, ó compañero, pero q[ue] se contentaba con el de criado. Manelzan. Mazannel cecexiuhtica ximoyolcuiti. Confiesate, siquiera, o a lo menos cada año. Y se dixera muy bien: macel cecexiuhtica ximoyolcuiti, porq[ue] macel significa: alo menos. |
manen | Manen | nota de imperat[iv]o vetativo. vide Ma. Nota de imperativo vetativo | 17?? Bnf_362bis | |
manen | Manen | notas de imperativo vetativo, llamase asi este t[iem]po porq[ue] con el se veda, y muchas veces avisando como q[uan]do se dice : mira no te caigas, cuidado no peques, no te suceda algo. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] ma, manen nitlapouh, no lea yo. ma tlapouh. no lea aquel. Plural : ma titlapouhtin, no leamos nosotros, ma, manen antlapouhtin, ma, manen tlapouhtî. Huetzi caer. pret[erit]o perf[ecto] onihuetz. Ma tihuetz. no caigas. cuidado no sea q[ue] caigas. Miqui. morir. pret[erit]o perf[ecto] onimic. ma, manen ipan timic in motlatlacol. no sea q[ue] mueras en tus pecados. plural. ma ipan ammictin in amotlatlacol. no sea q[ue] murais en vuestros pecados. Chihua. hacer pret[erit]o perf[ecto] chiuh. y siendo reflexico significa hacerse, o suceder algo. ma itla mopan mochiuh. no sea q[ue] te suceda algo, esto es, alguna desgracia. Temo bajar. pret[erit]o perf[ecto] otemoc. ma titemô. cuidado no bajes. ma antemotin. no bajeis. Dicho imperativo sirve tambien para recomendar, o encargar q[ue] se haga, o q[ue] no deje dehacerse lo q[ue] el verbo significa; pero para esta significacion se pone â sincopa de amo, no, despues de manen. V[erbi]g[racia] â ticchiuh. no lo dejes dehacer. manen â mostla timoyolcuiti. no dexes de confesarte mañana. Entodo caso confiesate mañana. En un coloquio enq[ue] se introduce a un demonio, q[ue] encarga a otro q[ue] no dexe q[ue] un pecador mire al cielo, le dice: manen ticcauh ilhuicacopa tlachix: manel onelciciuh. No lo dexes mirar al cielo, no su{?}. Nota: q[ue] siendo aqui dos verbos q[ue] concurren, y rigiendo el uno al otro no le dexes mirar al cielo ambos se ponen en este tiempo con un solo manen. |
manen a | Manen â | Quando al imperat[iv]o se quiere hacer afirmativo, de manera q[ue] con el se mande, o encargue mucho una cosa se le antepone estas particulas. Es afirmat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] manen titlatlaco. No peques. Es vetat[iv]o manen â timoyolcuitia. Cuidado no dexes de confesarte. Es afirmat[iv]o manen tihuetzi. Mira no te caigas. Es vetat[iv]o manen â tihuetz. Cuidado no dexes de caerte. |
manen a | Manen â | vide Ma. Manen | 17?? Bnf_362bis | |
manoce | Manocê | sirve en lugar del ma nota de imperat[iv]o o subjunt[iv]o | 17?? Bnf_362bis | Cuix nelli in axcan yohualtica mopantzinco ocalaque in itechque? Manoce xihualmotzatziti, cuix amo timitztopalehuilizquia. Es verdad que entraron los ladrones atu casa esta noche? porq[ue] no nos diste un grito. A la letra: danos un grito, por ventura no te haviamos de favorecer? |
manoce | Manocê | quando se le sigue alguna oracion negativa, significa ni. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Cequintin in miquiztempan moyolcuitia, amo ipampa in azo quimotlazotilia in Totecuiyo, manocê quimyoltonehua in tlatlacolca zan ipampa inic amo mictlan tlaxozque. algunos hay q[ue] se confesan ala hora dela muerte, no porq[ue] amen a Dios, ni tengan dolor de sus pecados, sino por no ir al infierno. |
manozo | Manozo | se usa en lugar de ma nota de imperativo, o subjunt[iv]o | 17?? Bnf_362bis | Manozo intla impan mochihua in notecocolicahuan ma mimiteehuatzin mimiquican. plegue a Dios les suceda algun trabajo, alos q[ue] mal me quieren, ojala se mueran. Ayac aca iz nechiximati, manozo tehuatzin nopan ximotlatolti. no hay quien me conozca aqui, favorescame V[uestra]M[ajestad]. Intla titlatlacoz, ma, manoce, manozo achtopa ximiqui. Si haz de pecar, muerete primero. |
mantoc + | Poctli mantoc | hay humaneda. | 17?? Bnf_362bis | ocnoma ayamo tlami inic tlatla iz ciintli, poctli mantoc. |
maquin | Maquin | Nota de futuro de imperat[iv]o afirmativo, q[ue] se usa con el muchas veces | 17?? Bnf_362bis | Maquin ticchiuaz on. Haras eso despues. |
matca | Matca | poco a poco, quedito, con tiento, mansa y pacificam[en]te | 17?? Bnf_362bis | Matca, yocoxca ticate. Vivimos en paz, y sin pendencias. |
matca | Matca | vide Zan matca | 17?? Bnf_362bis | |
matca + | Zan matca | poco apoco, despacio, quedito, mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Ye ic noncâ inic zan matca, ihuian nicnamiquiz in tlatoani. Dispuesto estoy a salir al encuentro pacificamente a este señor. |
matel | Matel | Se usa de este adverbio, como tambien de solo tel en el imperat[iv]o q[uan]do dudando uno, o hallando dificultad en hacer algo, se determina y resuelve aello | 17?? Bnf_362bis | Immanel nipinahua, tlein mach nicchihuas? Matel ninoyolcuiti. Aunq[ue] tengo verguenza q[ue] he de hacer? Eapues, confieseme yo. Esto es, me confesare. |
matelza | Matelza | siquiera, alomenos | 17?? Bnf_362bis | Niuetzin canelyê amo timonamictiznequi, matelza ye ximoyecchichihua Hermana ya q[ue] no te quieres casar, adórnate siquiera y componte. |
matlac | Matlac | vide In ye matlac | 17?? Bnf_362bis | |
matlac + | In ye matlac | (en lugar de In ye matlac ilhuitl. ya ha diez dias) aunq[ue] es nombre imperfecto compuesto de matlactli, diez, se usa como adverbio p[ar]a decir: en dias pasados: en t[iem]po pasado sea de poco o de muchos dias: | 17?? Bnf_362bis | Xicnemili in quenami otinen in ye macuil, in ye matlac. considera como has vivido en el tiempo pasado. |
matlacpa | Matlacpa | Diez veces | 17?? Bnf_362bis | |
matlatlaquilhuitica | Matlatlaquilhuitica | Cada diez dias | 17?? Bnf_362bis | |
maya + | Oc maya | adverbio de amenazar. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Oc maya nimitztlatzacuiltiz. Aguarda, espera q[ue] te tengo de castigar. |
maya + | Oc maya | De aqui aun poco. De aqui aun rato, aguarda, espera un poco. | 17?? Bnf_362bis | Oc maya, oc achitonca nimitztnotzallaniz. De aqui aun poco te hare llamar. Al albañil q[ue] trabaja en alto, si quiero pasar por debajo, le dire : oc maya tla oc nonquiza. Aguarda un poco, pasaré. Oc maya, oc achitonca tihualmocuepaz. Bolveras de aqui aun rato. |
maya + | Tla oc maya | aguarda un poco, espera | 17?? Bnf_362bis | Tla oc maya, oc nontlami in ninoteochihuaz. aguarda un poco, acabaré de rezar. |
mayecuele | Mayecuelê | Adverbios, y notas de optat[iv]o significan con mucho enfasis ojalá, y mayor deseo. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] macuelê, mayecuelê nitlapohua. Ojala q[ue] yo cuente. |
mayecuele | Mayecuelê | Ojala vide Macuelê | 17?? Bnf_362bis | |
mayo$qui + | In maiuhqui | lo mismo q[ue] iuhquimma | 17?? Bnf_362bis | |
mayo$qui + | In maiuhqui | se usan quando se trahe alguna metafora, y significan: Como, a manera | 17?? Bnf_362bis | Ma ihuicpatzinco tihuian in Tlatocacihuapilli, in maiuhqui pochotl, ahuehuetl, ma itlantzinco titocehualhuican. Vamos a n[ues]tra S[eñor]a amanera de arbol grande y sabino pongamos asu sombra. Nohuian mantimani in cocoliztli in maiuhqui, iuhquimma ayahuitl tlalpan acitimotecatoc. Entodas partes hay peste, como niebla ha cundido por toda al tierra. En lugar de maiuhqui se puede poner Iuhquimma, y aun solo el Iuhquin. |
mazanel | Mazanel | aunque. vide Manelza su sinonimo | 17?? Bnf_362bis | |
mazannel | Mazannel | aunque. vide Manelza su sinonimo | 17?? Bnf_362bis | |
mazaye | Mazayê | adverbio de exhorear | 17?? Bnf_362bis | O no pilhunê ma za yê ximohuicatihuian oquic cualcan. Ea hijos idos con Dios anteq[ue] sea mas tarde. Alaletra: idos mientras es buen tiempo. |
mazo | Mazo | Aunque | 17?? Bnf_362bis | Al Rey recien electo le solian decir los mexicanos: Mazo titotlacapo, mazo titohuampo, mazo titocniuh, mazo titopiltzin, ca aocmo titotlacapo, ca aocmo timitztlacaitta, ca yê ticentlamantli, ca yê tixtilli, yê timacaxtli, titequanyo, titleyo, timahuizyo, ca yê omitzmomahuizyotili in Totecuiyo. Aunque eres como uno de nosotros, y n[ues]tro compañero, y aunque eres nuestro hijo, no te miramos ya como a hombre, tienes ya otro ser, eres ya persona de autoridad, espantas como leon, tienes honra y autoridad, porq[ue] te ha honrado n[ues]tro señor. |
mazonelilhui | Mazonelilhui | aunque sea asi | 17?? Bnf_362bis | |
mazotel | Mazotel | Masque. Demos caso que | 17?? Bnf_362bis | Mazotel oniccuic, cuix motequiuh? Demos caso q[ue] yo lo haya tomado, quien te mete en eso? Esta a tu cargo? Mazotel onicchiuh, cuix quin yê nehuatl nicpehualtia in tlalticpactli. Demos caso q[ue] lo haya hecho, soy yo el primero en el mundo? Amenazaron a un muchacho q[ue] lo havian de azoar, porq[ue] havia entrado enuna huerta a comer fruta, y el respondio: Mazotel nimiqui ca yê oniixhuic. Mas q[ue] me muera, ó mas q[ue] me maten, ya yo estoy harto. |
metztica + | Cecen metztica | cada mes | 17?? Bnf_362bis | cecen metztica nonyauh in quauhtla. cada mes voy al monte. |
mieccan | Mieccan | en muchas partes | 17?? Bnf_362bis | |
miecpa + | Achi miecpa | hartas veces | 17?? Bnf_362bis | Achi miecpa in noconitta noteiccauh, auh in yehuatl zan quemmanian in nechhualitta. hartas veces he ido a ver a mi hermano pero el raras veces me ha visitado. |
miecpa + | Amo zan miecpa | pocas veces | 17?? Bnf_362bis | |
miecpa + | Za cenca miecpa | muchisimas veces. | 17?? Bnf_362bis | Za cenca, za cenca huelmiecpa in ipan nihuetzi notlatlacol. muchisimas veces he caido en mis pecados. |
mo | Mo? | Interrogativo, parece q[ue] significan lo mismo q[ue] Amo nel, Anel, Amo, y  los quales son negativos, pero por ser interrogativos afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] si le digo algo aun higeto, y no lo cré, le puedo decir: Cuix amo? Cuix â tiquittaz? Anel, Amonel tiquittaz? No lo veras? Haciendo uno burla de un virtuoso, dixo: Quemmach in huel tehuatl: anca amo tlalticpac tlamati moztla, huiptla mo zan temac tlamiz in motlaquen? Motlamahuizolli ticchiuhtiaz? Dichoso tu, segun veo no eres de este mundo. No esta claro q[ue] un dia de estos quando te mueras se acabaran tus vestidos entre las manos dela gente? No está claro q[ue] irás ala otra vida haciendo milagros? Yahual huallathui huel onimiquizquia, monel itlâ cocolli no ticnemi. Ayel al amanecer estube para morir. No esta claro q[ue] debo tener algun humor alla dentro? |
mo | Mo? | vide Cuix mo? Cuix monel? | 17?? Bnf_362bis | |
moca | Moca | adverbio q[ue] antepuesto alos nombres significa algo lleno delo q[ue] significa el nombre | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] moca zoquitl. esta lleno de lodo. Yê omach teuhyoac in ixayac za moca tlalli. Tiene la cara cubierta de polvo, esta llena de tierra. Tlemolli moca epazoyô xicchihucan. Haced el guisado con mucho epazote. |
mocemacitica | Mocemaciticâ | vide Cemaci nino. Ser perfecto. Sirve de superlativo | 17?? Bnf_362bis | |
mocemacitzinotica | Mocemacitzinoticâ | reverencial de mocemacitica. Quod vide | 17?? Bnf_362bis | |
mochihuaz + | Quen[ ]nozo[ ]nel mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
mochihuaz + | Quennel mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
mochihuaz + | Quennel[ ]nozo mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
mochipa | Mochipa | todas las veces, siempre, de continuo | 17?? Bnf_362bis | Mochipan nican huallelecui in yohualtzinco huel techtonilia. Siempre viene de mañana por lumbre, mui mala obra nos hace. Ca mochipa nitlahuana huehuei ilhuitl yoan, auh nel yê nenmanyan. De continuo me emborracho las fiestas, y aun tambien entre semana. |
momati + | Aquen momati | es un desvergonzado, no tiene respeto a nadie | 17?? Bnf_362bis | |
momoztlae | Momoztlae | cada dia. de cada dia | 17?? Bnf_362bis | |
monecyan | Monecyan | lugar, ocasion, tiempo | 17?? Bnf_362bis | Oc niccahua in, quin zatepan (nictzonquiztin initlatollo in oncan) imonecyan. Dexolo aqui por ahora, despues acabaré detratar de ello en su lugar. |
monel | Monel? | Interrogativo, parece q[ue] significan lo mismo q[ue] Amo nel, Anel, Amo, y  los quales son negativos, pero por ser interrogativos afirman | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] si le digo algo aun higeto, y no lo cré, le puedo decir: Cuix amo? Cuix â tiquittaz? Anel, Amonel tiquittaz? No lo veras? Haciendo uno burla de un virtuoso, dixo: Quemmach in huel tehuatl: anca amo tlalticpac tlamati moztla, huiptla mo zan temac tlamiz in motlaquen? Motlamahuizolli ticchiuhtiaz? Dichoso tu, segun veo no eres de este mundo. No esta claro q[ue] un dia de estos quando te mueras se acabaran tus vestidos entre las manos dela gente? No está claro q[ue] irás ala otra vida haciendo milagros? Yahual huallathui huel onimiquizquia, monel itlâ cocolli no ticnemi. Ayel al amanecer estube para morir. No esta claro q[ue] debo tener algun humor alla dentro? |
monel | Monel? | vide Cuix mo? Cuix monel? | 17?? Bnf_362bis | |
monel + | Cuix monel? | con estos adverbios se da deentender q[ue] aquello de q[ue] se habla no tendra efecto. De estos exemplos se ve que Mo, y Monel con el cuix alteran su significacion, y los hacen significar con diversa dela q[ue] significan sin el cuix | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Dixo uno q[ue] havia de ir aalguna parte, y pareciendole despues no ser posible dixo: Cuix mo huel niaz? Podra tener efecto mi ida? como quien dice: pareceme q[ue] no es posible q[ue] yo vaya, o q[ue] tenga efecto mi ida. Ala hora dela muerte se confeso uno de mala vida con proposito de enmendarla, despues parecendole q[ue] no podria cumplir de proposito dixo: Intla nipatiz cuix mo huel nicchihuaz niccahuaz in nahuilnemiliz in axcan in ninonetoltia? Si sanase como es posible q[ue] yo dexe mi mala vida? De estos exemplos se ve que Mo, y Monel con el cuix alteran su significacion, y los hacen significar con diversa dela q[ue] significan sin el cuix. |
mopani + | Huel mopani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
moyolicatzin | Moyolicatzin | es el articulo yolic se dice q[ue] este adverbio suele tomar los semipron[ombres] no, mo, etc. Para saludar auno, se le dice: moyolicatzin, ma moyolicatzin. Y tiene varias siginificaciones segun las circunstancias. | 17?? Bnf_362bis | Si viene el saludado, significará: seas bien venido. Si se va: Vete en hora buena. Vete con Dios. Dios vaya contigo, y si para ó esta parado: Dios teguarde, Dios sea contigo. |
moztla | Moztla | vide Oc iuh moztla. Ocyuh moztlayoc. Za iuh moztla | 17?? Bnf_362bis | |
moztla + | Oc iuh moztla | Un dia antes | 17?? Bnf_362bis | Oc iuh moztla itlacatiliztzin in Totecuiyo in ohualla in motitlantzin. Un dia antes de Navidad, vino tu mensajero. |
moztla immanin | Moztla immanin | mañana aesta hora | 17?? Bnf_362bis | |
moztlayoc | Moztlayoc | vide Oc iuh moztla. Ocyuh moztlayoc. Za iuh moztla | 17?? Bnf_362bis | |
moztlayoc | Moztlayoc | el dia siguiente | 17?? Bnf_362bis | Pacticâ in omotecac, auh in moztlayoc, in otlathui, yê ocuel mic. Se acostó bueno, y al dia siguient al amanecer, ya estaba muerto. |
n | N | Esta letra pospuesta alos verbales formados de pret[erit]o imperf[ecto] de verbos activos y neutros, y antepuestos forzosamente lo semipron[ombres] no. mo. etc. hace q[ue] estos verbales signifiquen el lugar y aveces el tiempo donde se exercita la accion del verbo. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] cochi dormir. La tercera persona del pret[erit]o imperf[ecto] cochia. Nocochiän, lugar donde yo duermo q[ue] es mi aposento, y la ultima silaba än es siempre larga ; y para reverencial se pone tzinco alfin. Ompa niaz mocochiantzinco, alla iré al aposento, ala vivienda de V[uestra]m[ajesta]d. Nemi, vivir. Nonemian lugar donde yo vivo. Amo tocennemian nican tlalticpac, no vivimos eternamente en este mundo. Tlaqua, comer. Notlaquayan, lugar o tiempo donde, o quando como. Niteyolcuitia, yo confieso. Noteyolcuitiayan, lugar donde yo confieso, mi confesionario. Ninellelquixtia, yo me recreo. Noneellelquixtiaya, instrumento con q[ue] yo me recreo ; pero noneellelquixtiayan, lugar donde me recreo, como es un jardin. Nellelquiza significa lo mismo q[ue] nineellequixtia. Neellenquizayan, es lo mismo q[ue] neellelquixtiayän. En lugar del Ne q[ue] toman los verbos reflexivos, para estos verbales se suele poner algunas veces mo, si se habla de tercera persona, esto es, si se antepone el semipronombre i suyo, o de aquel. V[erbi]g[racia] imochihuayan in xocotl tiempo, o lugar de fruta, donde, o quando se dá. De ninoteca yo me acuesto, y me tiendo, imotecayan in quiahuitl, lugar donde elaguacero descarga y cae. De ninopiloa, yo me cuelgo, imopiloayan, lugar donde se arman los aguaceros. En quanto ala pronunciiacion dela penultima silaba, digo q[ue] es solamente larga q[uan]do lo es lapenultima al pret[erit]o imper[fecto], y esta es larga, q[uan]do el verbo acaba en el pret[erit]o perf[ecto] en vocal, como los verbos acabados en oa, y en ia, q[ue] pierden la a en el pret[erit]o perf[ecto] y los verbos tlaqua, comer, y tlamama, cargar y tlaquaqua pacer las ovejas. In tlaquaquayan in ichcamê, lugar donde se apacientan las ovejas. |
nahuac | Nahuac | junto, con (no instrumento) en compañia. Latin. apud, juxta. | 17?? Bnf_362bis | Tetloc, tenahuac ninemi. vivo con otros, en compañia deotros. Itloc, inahuac ninemi in noteicauh. Vivo con, en compañia, en casa de mi hermano menor. Itloc, inahuac mochipa ticate in Totecuiyo Dios. Estamos siempre con Dios, esto es, dependientes y colgados de Dios. De estas dos preposiciones se forman dos nombres de Dios, Tloquê y Nahuaquê. Aquel apud quem sunt omnia o q est juxta omnia, vel aquo pendent omnia. Aquel con quien y en quien vivimos, y quien esta proximo, presente e in mediato atodo. Quauhnahuac (nombre de una villa) cerca delos arboles, junto alos arboles. Anahuac. Junto ala agua, alrio, alamar, ala costa y ribera del mar. |
nal | Nal | preposiciones, se componen solo con el nombre atl agua. V[erbi]g[racia] anal, analco, dela otra parte del rio. Allende del mar | 17?? Bnf_362bis | |
nalco | Nalco | preposiciones, se componen solo con el nombre atl agua. V[erbi]g[racia] anal, analco, dela otra parte del rio. Allende del mar | 17?? Bnf_362bis | |
nanahuilhuitica | Nanahuilhuitica | Cada quatro dias | 17?? Bnf_362bis | |
nechca | Nechca | acullá | 17?? Bnf_362bis | Nechca tepeixco hualneci in nocal. Acullá enla ladera del monte se aparece mi casa. Nechcacâ. Aquel q[ue] esta acullá. Nechca xihuetzi. Vete de ai, vete en hora mala. Ala lettra caete acullá. In ye nechca. en tiempos pasados. |
nechca + | In ye nechca | antiguamente, en tiempos pasados. latin. Olim | 17?? Bnf_362bis | |
nechcapa | Nechcapa | aculla | 17?? Bnf_362bis | |
necoc | Necoc | de ambas partes, aun lado y otro | 17?? Bnf_362bis | Necoc tenê. Espada de dos filos, y por metafora el Chismoso. Necoc ninemi, nitlatoa. Soy hombre doblado, hago ados manos, tengo dos caras. Necoc huicollo tecomatl atlihualloni. Jarro de azas redondas con anillos. Necoc nacazê. jarro de dos azas pero no redondas. Necoc yetiuh in tlamamalli. Va cargada de ambos lados. Se dice de una mula q[ue] lleva carga deuno y deotro lado. Necoc. A dextris et a sinistris. Necoc. Deuna y de otra parte, y se dice de maderos, de piedra, de mantas, y de todas las cosas q[ue] tienen dos hazes. |
necoc campa | Necoc campa | de ambas, ó desde ambas, hacia ambas partes | 17?? Bnf_362bis | Necoccampa oacito in acalli. Llegaron navios de ambass partes, v[erbi]g[racia] de España y de Manila. Necoccampa micoac. Ha havido muertos de ambos exercitos. |
nel + | Achca[ ]nel | Con este adverbio se da a entender q[ue] fue fuerza hacer, o dexar de hacer aquello de q[ue] se trata [vel, achcanozo] | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si refiero el dicho, ó parecer de un Doctor, de un Sabio, y despues digo: Ca huel neltiliztli, ca huel melahuac in oquimitalhui achcanellamatini, vel, achcanozo tlamatini. Es mucha verdad, dixo muy bien, porq[ue] era, ó como quien era sabio. |
nel + | Achca[ ]nel[ ]nozo | lo mismo q[ue] Achcanel | 17?? Bnf_362bis | |
nel + | Aquin nel nozo? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | |
nel + | Aquin nel? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | Aquin nozo nel nechpalehuiz? Porq[ue] quien otro me ha de ayudar? |
nel + | Aquin nozo nel? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | |
nel + | Campa nel? | De donde? | 17?? Bnf_362bis | Campa nel nicnocuiliz? De donde he de sacar? |
nel + | Quen[ ]nozo[ ]nel mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nel + | Tle zan nel? | interrogat[iv]o. De q[ue] sirve? De q[ue] provecho o fruto trahe? | 17?? Bnf_362bis | Tle zan nen tictequipanoa? ca amo mitztlaxtlahuiz? De q[ue] provecho es servirle, pues no te ha de pagar? Para q[ue] le has deservir, sino te ha de pagar? |
nel + | Tlein nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nel + | tlein nel nozo nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nel + | tlein nozo nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nelli + | Achza[ ]ye[ ]nelli? | es posible? adverbio interrogativo de quien se admira de algo q[ue] apenas le parece posible | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si uno ve muerta y hedionda a una muger q[ue] viviendo era muy hermosa, puede decir: Ach zan ye nelli ye ehuatl in inyecxayaquê, in yectlachielicê catca? Es posible que es esta aquella dama tan bizarra y hermosa? Y aquello de Salomon: Ergo ne credibile est { }. es creible q[ue] Dios more con los hombres? Se puede traducir de esta manera: Ye nelli, zayenelli, achzayenelli in ilhuicahuatzintli in Tlacatl Tlatoani Dios intlan moyetztiequiuh in tlalticpac Tlacâ? Ye nelli, zayenelli, achzayenelli, quen mach zayenelli in Cennemini Teotl Dios topampa omomiquilico? es creible q[ue] el inmortal Dios, q[ue] siempre vive, huviera venido a morir por nosotros? |
nelli + | Ye nelli | vide Ach zayenelli | 17?? Bnf_362bis | |
nelli + | Za ye nelli | vide Ach za ye nelli. | 17?? Bnf_362bis | |
nelli + | Zan nelli | Del todo cierto. ciertamente. | 17?? Bnf_362bis | cuix zan nelli in tehuatzin in titotlatolcauh? eres verdaderamente acaso nuestro Rey? |
nelli mach | Nelli mach | ciertisimo, del todo cierto | 17?? Bnf_362bis | Nelli mach in ontlan itlapalihuiz, nelli mach in oiellelacic inic oquimocuitlahui in atl, in tepetl. Verdaderamente ysin genero de duda q[ue] puso mucho cuidado, hizo quanto pudo, y pasó mucho trabajo enlegovierno dela Republica. |
nemmanyan | Nemmanyan | en esta semana | 17?? Bnf_362bis | Ca mochipa nitlahuana huehuei ilhuitl ipan, auh nel yê nemmanyan. De continuo me emborracho las fiestas , y aun tambien entre semanas. |
nempanca | Nempanca | en vano, sin provecho, y tambien se usa quando uno pretende hacer algo, y dudando si le ha de salir bien se resuelve a acometerlo valga lo q[ue] valiere. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nempanca noconilhuiz, azo quichihuaz, anozo amo. Yo se lo dixé, y veamos loq[ue] sale, si lo hace, o nó lo hace. Probaré ventura en decirselo, quiza lo hará, o quiza nó. Hagalo, o no lo haga. Nempaca onitocac, azzo mochihuaz in tonacayotl, anozo amo. Ya he sembrado quiza se dará, oquiza nó. Desé o no se dé. |
nen | Nen | en vano, sin provecho, en valde | 17?? Bnf_362bis | |
nen + | Tleic nen? | lo mismo q[ue] Tlezannen. | 17?? Bnf_362bis | Tleic nen ticnonotza. Cuix tlacaqui? De q[ue] sirve darle consejos, por ventura da oidos alo q[ue] se le dice? |
nen + | Zan nen | en vano, en valde, sin sospecho. | 17?? Bnf_362bis | Immanel zan ce motlatlacol in moneyolcuitilizpan ticpinahuizcahuaz, xicmati ca nen, zannen, ca nenyan, ca nenya timoyolcuitia. aunq[ue] un solo pecado calles por verguenza en tu confesion sabes q[ue] en vano y sin fruto te confiesas. Amo zannen hualchochoca yohualtica in tecolotl, itlâ quitoznequi, azo ticemê yê titomiquilizquê. No en vano, (son palabras de un supersticioso) ni sin causa continua el buho en venir allorar de noche, algo pronostica, quiza se morirá alguno de nosotros. Si uno le lebanto aotro q[ue] era ladron con intento de q[ue] lo castigaran, y no lo castigaron puede decir: Zan nen onictentlapiqui, zan nen itech onictlami in ichtequiliztli, amo ic otlatzacuiltiloc. en valde, sin provecho le lebanté q[ue] era ladron, pues no lo castigaron por eso. Si dixera: Zan tlapic itech onictlami in ichtequiliztli, querria decir: con falsedad y mentira dixe de el q[ue] era ladron. |
nen + | Zan nen yan | lo mismo q[ue] Tlezannen. | 17?? Bnf_362bis | Huel omilhuitl in quitetemoquê in impiltzin, acan huel quittaquê zan nen yan ixquiquizaya ahuic ahuia. Dos dias enteros buscaron asu hijo, y no le pudieron hallar, en valde y sin provecho miraban y andaban deuna parte aotra. |
nenecoc | Nenecoc | lo mismo que necoc. Se lo denota pluralidad de cosas q[ue] tienen los dos lados, opersonas. | 17?? Bnf_362bis | Nenecoc yê yetiuh in tlamamalli. Van cargadas de ambos lados. Nenecoc quitzitzitzquitihui in quachcaltopilli. Por ambos lados llevan las varas del palio. Se dice nenecoc porq[ue] las varas son muchas, aunq[ue] sea uno el palio. |
nenetech | Nenetech | cercania demas de dos cosas (es contrario de huehueca) vide Hueca | 17?? Bnf_362bis | |
nenya | Nenya? | lo mismo que Tlezannen? | 17?? Bnf_362bis | De unos q[ue] querian mover una cosa muy pesada y no podian, dice un Autor : Nenya, nenyan mochichicahua, acammo colinia. En valde ponen todo su esfuerzo, pues no lo menean ni un paso. |
nenyan | Nenyan? | lo mismo que Tlezannen? | 17?? Bnf_362bis | De unos q[ue] querian mover una cosa muy pesada y no podian, dice un Autor : Nenya, nenyan mochichicahua, acammo colinia. En valde ponen todo su esfuerzo, pues no lo menean ni un paso. |
nepa | Nepa | Aculla | 17?? Bnf_362bis | Nepa ca calitic in namauh. Acullá dentro del aposento esta mi libro. Nen onictlapalo, zan nepa onocuep, amo nech ittzanec. No servio de nada el q[ue] lo saludase, porq[ue] volvio la cara aculla, y no me quizo ver. In ye nepa. En tiempos pasados. In ye nepa, in ye nechca oc tlatlacamatia in macehualtin. En tiempos pasados todavia obedecian los indios. In oc ye nepa, in oc ye nechca, in oc ye huecauh in quin iuh hualaci caxtiltecâ, can catca cahuayo, noce mola, nozo caleta? Amo zan oc moch maya, mocuitlapanhuiaya ? nel yê aquin huel cauayopan tlecoya, in manelê tlazopipiltin. Antiguamente, recien llegados los Españoles donde havia caballos y mulas? no se cargaba todo a cuestas? Yaun quien subia a caballo, aunq[ue] fuese delos muy nobles? |
nepa + | In ye nepa | antiguamente. lat[in]. olim | 17?? Bnf_362bis | |
nepan | Nepan | mutuamente. Adivicem. Se usa solo en composicion, y fuera de ella se dice nepanotl | 17?? Bnf_362bis | Titonepanicnelia ó bien Nepanotl titocneliâ nos hacemos bien los unos alos otros. Y asi la comunion, o mutua participacion delos santos, se dice con propriedad Innepanicneliliz in Santome, porq[ue] necepanicneliliztli , significa en rigor, no la mutua participacion de unos aotros, sino la simultanea conq[ue] muchos participan de algo, y pueden muchos participar de un bien, y no participarlo mutuamente de unos aotros. |
nepantla | Nepantla | prepos[icion] entre, en medio | 17?? Bnf_362bis | Quauhnepantla en el medio de los arboles, del bosque. Tlalnepantla, en el medio de la tierra. Nombres proprios de pueblos. Anepantla en medio del agua. Ac nehuatl in nican ametzalantzinco, amo nepantlâtzinco anechmoyeyantlalilia? Quien soy yo, q[ue] aqui me dais asiento entre vosotros, en medio devosotros? Nota esta frase. Tetzalan, tenepantla tinemi, timotecatinemi. Eres malsin y {}, siembras chismes entre otros. Te andas entremetiendo y revolviendo atodos. Eres revoltoso, pertunbador, cizañero. Alaletra: Vives entre otros en medio de otros. |
netech | Netech | cercania de dos cosas, contrario de Hueca. Quod vide | 17?? Bnf_362bis | |
nican | Nican | aqui | 17?? Bnf_362bis | Nicancâ in tictemoa. Aqui est lo q[ue] buscas. Nican, iz onehuac. De aqui partió. Nican oquitztia. Por aqui partió. |
nicchihuaz + | Tlein nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nicchihuaz + | tlein nel nozo nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nicchihuaz + | tlein nozo nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nici | Nici | vide Inici. Quin | 17?? Bnf_362bis | |
nici + | Quin yê nici | poco ha | 17?? Bnf_362bis | Quen yê nici, quin ye inici otitlacat, auh ye cuel titlatla huelilocati. poco ha, ó no { } q[ue] naciste, y ya tan presto eres bellaco. Cuix quin yê nici in ninemi? ayacan hualmachizti in Caxtiltecâ, in iquac onitlacat. Que? tan poco ha q[ue] vivo, tan pocos años te parece q[ue] tengo, aun no havia nueva delos Españoles, q[uan]do naci? |
niman | Niman | luego, alpunto. Statim, illico | 17?? Bnf_362bis | Niman tihualax. Luego vendras. In omotequianili niman iquezquilhuiyoc in momiqui. En haviendo empezado su oficio, luego dentro depocos dias murio. Notese este modo dehablar, o frase: Niman iuh yol, niman ipan tlacat in teuhtli tlazolli quimahuiltiz, ic milacatzotinemia, niman ipilpehuayan in peuh tlatlahuelilocati, in quimomaca in ahuilpaquiliztli. Nacio con esta mala inclinacion de vivir viciosamente, luego desde su niñes comenzó a hacer ruindades, y a entregarse a deleites carnales. |
niman aic | Niman aic | jamas por formas, nunca | 17?? Bnf_362bis | Niman aic onictequipacho. Jamas le he dado pesadumbre alguna. |
niman amo | Niman amo | De ninguna manera. (negacion fuertisima) | 17?? Bnf_362bis | Niman amo nicnequi. De ninguna de las maneras quiero. Niman ahueli. No hay remedio depoderse hacer. |
niman aocmo ceppa | Niman aocmo[ ]ceppa | Ya nunca mas | 17?? Bnf_362bis | Niman aocmo ceppa iuh nicchihuaz. De ninguna delas maneras bolberé a hacer cosa semejante. |
niman ic | Niman ic | luego luego, al instante. Inmediatamente | 17?? Bnf_362bis | In otlan in nococ in netlatlauhtiliz in tlatoquê niman ic yaquê. En acabando los principales de saludarse, luego se fueron. |
niman ye ic | Niman yê ic | luego luego, luego alpunto | 17?? Bnf_362bis | Niman yê ic yaquê luego alpunto se fueron. In oiuh onechmoyolcuitili in teopixqui niman ye ic omohuicac. Asi q[ue] el padre me confesó, luego sin tardarse se fue. |
nipa | Nipa | aculla, por ay | 17?? Bnf_362bis | Nipa ica onitlamotlac in onechmaca. Por ay arrojé, loq[ue] me dió. Amo nechittaznec, zan nipa omocuep. No me quiso ver, sino q[ue] bolbió aotra parte el rostro. Amo ticmomaccanenequi in notenonotzalo, zan nipa tictlatlaza. No dais oido amis consejos, sino q[ue] los arrojas por ay. |
nitetlazotlac + | Ocuel iuh nitetlazotlac | O si yo huviera o huviese amado | 17?? Bnf_362bis | |
nitetlazotlac + | Oiuh nitetlazotlac | yo havré amado | 17?? Bnf_362bis | |
noce | Nocê | o, latin. aut, vel | 17?? Bnf_362bis | Cuix otitlahuan, nozo otitetlahuanalti, anozo, nocê itlâ occe tlatlacolli oticchiuh? Te has emborrachado, ó has emborrachado aotro, ó hiciste otro pecado? Si sesigue a alguna oracion negativa, significa ni. V[erbi]g[racia] In monetecayan ca amo timoteochihua, nocê, manocê ticmatzatzililia in Dios. Quando te acuestas, no te persignas, ni te encomiendas a Dios. |
nocel + | Zan nocel | solo. | 17?? Bnf_362bis | Zan nocel onihualla. Yo solo vine. tan solamente yo vine. |
nocuel | Nocuel | otra vez, pero denotando brevedad | 17?? Bnf_362bis | Omito ca yê oyaquê in Caxtilteca, aocmo ceppa huallazquê, auh in oquiz onxihuitl, ye no cuel ceppa omito inic ye no cuel huitzê. Corrio voz, dixose, q[ue] ya se havian ido los Españoles, y q[ue] no bolvieran mas, pero despues de dos años se bolvio adecir con calor que venian otra vez. |
nocuel + | Zan nocuel | otra vez, pero de notanto brevedad, ó q[ue] se ha de reiterar la cosa dentro de brebe tiempo otra vez. | 17?? Bnf_362bis | Omito ca ye oyaquê in Caxtilteca, aocmo ceppa huallazque: auh in oquiz onxihuitl zan nocuel, yenocuel ceppa omito inic yenocuel, zannocuel huitzê. corrio voz, dixose q[ue] ya se havian ido los españoles, y q[ue] no bolberian mas; pero despues de dos años se bolbio adecir con calor q[ue] venian otra vez. |
nocuelye | Nocuelye | se usa tambien quando contando uno un cosa degusto, o depena, pasa de una cosa aotra | 17?? Bnf_362bis | Ixquich in tomin ticpopoloa, ca titlacalaquia, niman yê, nocuelyê titlalhuiquixtia, niman ye, nocuelyê titetlaqualtia. Mucho dinero gastamos, damos tributo, por otra parte hacemos las fiestas, por otra tambien damos de comer. En estas frases equivale nocuelye aloq[ue] en castellano se dice: Pues q[ue] dixé de esto otro? V[erbi]g[racia] despues de haver contado uno varias cargas y tributos delos indios, añadio: nimanyê, noculeyê in tetlapaloliztli, in tenamiquiliztli. Pues luego tambien loq[ue] se gasta en recibientos de señores etc[etera]. Visitando uno sus sembrados de maiz, frijoles y chile, holgandose deverlos buenos, dice con admiracion: O, tlacacê, ye cuel miahuatiznequi in tlayacac icac toctli, in acatto omotocac: nocuelye izca exotl iuhquin ppaqui: O ye nocuelye ixca chilli, quenin nocenca paqui!. Valgame Dios! Ya esta para echar espiga la caña q[ue] está al princiipio y se sembró primero: pues este frijol parece q[ue] esta alegre: pues este chile tambien, q[ue] lozano q[ue] está. |
nocuelye | Nocuelyê | Pero por otra parte | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] si uno q[ue] tiene muger e hijos por verse apurado, se siquiese ir por ay, y por otra parte le detiene el amor de sus hijos, dixa: In quemmanian huel nelleaci, in nicnequi, macanapa nitztehua, nocuelyê nechtlaocoltia in nocihuatzin, in nopilhuan, quen niquincuahtehuaz? Me hallo aveces tan apurado, q[ue] me quisiera ir por ay, mas por otra parte me dan lastima mi muger, e hijos, como los he de dexar? Huel nitlaocoxtinemi, macanapa niauh, nocuelyê nechtlaocoltia in notlazonamictzin, ihuan nopilhuantoton quen huel niquintlacalhuiz? Ando triste, iréme por ay, pero me dan lastima mi muger y mis pobres hijos, como es posible q[ue] los dexe? |
nohuiampa | Nohuiampa | de, ó por todas partes | 17?? Bnf_362bis | Nohuiampa ehecâ. Sopla de todas partes el aire. Nohuiampa techyaochihua in toyaohuan, techicali. Por todas partes nos hacen guerra n[ues]tros enemigos. |
nohuian | Nohuian | en todas, á todas partes | 17?? Bnf_362bis | Nohuian tlalticpac. En todo el mundo. Nohuian moyetztica, motlachiel titica in Totecuiyo. En todas partes mira n[ues]tro señor. Nohuian ahuacan tepehuacan micoa. En todos los pueblos hay mortandad. |
noicuac | Noiquac | tambien entonces. En ese mismo tiempo | 17?? Bnf_362bis | In iquac titequaatequix, ihuan tictecatiaz in atl, noiquac tiquitotiaz in teotlatolli. Quando bautizares, y fueres echando la agua, entonces tambien iras diciendo las sagradas palabras. Si yo digo auno q[ue] vine a esta tierra el año de cinco, me puede responder: zan ye noiquac on onitlacat. En ese mismo tiempo naci. |
noihui | Noihui | Dela misma manera | 17?? Bnf_362bis | |
noiuh | Noiuh | Dela misma manera | 17?? Bnf_362bis | Zan ye noiuh anquinanquilizquê, zan ye ixquich anquilhuizquê. Le respondereis delamisma manera, le direis otro tanto. |
noiuhqui | Noiuhqui | De la misma manera | 17?? Bnf_362bis | |
noizquipa | Noizquipa | Otras tantas veces | 17?? Bnf_362bis | In cemilhuitl macuilpa ninoteochihua, oc no izquipa in yolhuatica. Cinco veces al dia rezo, y otras tantas veces ala noche. |
noma | Noma | vide ocnoma | 17?? Bnf_362bis | |
noma + | Oc noma | todavia | 17?? Bnf_362bis | Oc noma ancochi? Cuix oc anquichia in tonatiuh amotzontlan moquetzaquiuh? Cuix immanin oc noma cohihua. Todavia dormis? por ventura aguardais a q[ue] el sol venga adar con vuestras cabezas? es esta hora de dormir? Oc noma ayamo tlami inic tlatla iz cintli, poctli mantoc. Hay humazeda antes de acabarse de quemarse el maiz. Ala letra : todavia no se acaba de quemar el maiz q[ue] está en mazorcas, hay humazeda. |
noncua | Nonquâ | (saltillo sobre el quâ) aparte, deporsi | 17?? Bnf_362bis | Xicpepena in tlein ticqualitta, auh nonquâ xictlali. Escoge lo q[ue] te agradare, y pon lo aparte. Tambien se usa en composicion. In Portugallaca oaocmo quimotlacamachitiznequi in totlacauh omononquatlaliquê, nonqua mayacanaznequi. Los Portugueses no quieren ya reconocer a nuestro Rey, quieren governarse aparte. |
nonohuian | Nonohuian | entodas, atodas partes. lo mismo q[ue] nohuian, pero con mayor enfasis é individualidad de partes, y lugares | 17?? Bnf_362bis | Cennohuian, cennonohuian moyetztica in Totecuiyo. Dios está en todo lugar y en cada lugar. Nonohuian necocolo. En todos, y en cada uno delos pueblos hay enfermedad. |
nononcua | Nononqua | aparte. Depor si. Pero se dice quando son mas de dos personas, ó cosas q[ue] cada una este aparte. | 17?? Bnf_362bis | Nononqua caca in tlaixiptlayotl. Estan las imagenes cada una aparte. |
nopani + | Huel nopani | Para decir q[ue] el vestido, sombrero, zapatos etc. le viene, ó le ajusta bien á uno, se dice. huel nopani. me viene, me ajusta muy bien. huel mopani. te viene muy bien. Si fueren dos, ó mas las cosas q[ue] vienen y ajustan bien, se dobla el pâ con saltillo | 17?? Bnf_362bis | Huel ipâpani in itlaquen, in inechichihual. le vienen bien sus vestidos. |
noyollo + | Aquencâ in noyollo | Tengo el corazon sosegado, nada me inquieta, no tengo pasion con nadie. | 17?? Bnf_362bis | |
noyollo + | Iuhcâ in noyollo | vide Iuh | 17?? Bnf_362bis | |
nozan | Nozan | todavia, hasta ahora | 17?? Bnf_362bis | Caye miecpa otimococô, auh za tepiton inic timiquizquia, auh amo ic otinemilizcuep, nozan axcan zan youih ipan tinemi in maqualnemiliz. Muchas veces has estado enfermo, y faltó bien poco q[ue] te murieres, y no por eso te has enmendado, aun hasta hoy andas del mismo modo en malos pasos. Ayamo huel ompa niaz, ipampa nozan nican moyetzticâ in tlatoani. Aun no puedo ir allá porque todavia esta aqui el governador. Miecpa ye otimococo, auh nozan axcan oc timococoa. Muchas veces estubiste enfermo, y aun hasta ahora tambien lo estas. |
nozan amo | Nozan amo | Aun no, todavia no | 17?? Bnf_362bis | Anca nozan amo onaci in namauh ipampa atel ticmitalhuia in itech mamatzin in azo octicmocelilî. Alo q[ue] parece aun no ha llegado mi carta, pues no dices en la tuya si la haz recibido. |
nozo + | Achca[ ]nel[ ]nozo | lo mismo q[ue] Achcanel | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | Achca[ ]nozo | lo mismo q[ue] Achcanel | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | Amo[ ]nozo? | es interrogativo y equivale a affirmacion, y da a entender q[ue] es fuerza y necesario q[ue] sea asi aquello de q[ue] se trata | 17?? Bnf_362bis | Si pregunto a uno si ha de ir a alguna parte, respondera: Amonozo, vel, amonelnozo niaz? Aqui nozo, vel, aquin nel nozo yaz? Pues no he de ir? Quien havia de ir? |
nozo + | Amonel nozo? | es interrogativo, y significa lo mismo q[ue] su sinonimo Amonozo | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | Aquin nel nozo? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | Aquin nozo nel? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | Aquin nozo? | Quien? | 17?? Bnf_362bis | Aquin nozo, Aquin nozo nel, aquin nel nozo yaz? Quien ha de ir? |
nozo + | In nozo ayaxcan | o no tan presto. o con tardanza, demora, o dificultad | 17?? Bnf_362bis | Nicmictia in nonamic, iniquac nechnananquilia, in ozo ayaxcan tlein quicchihua. aporreo amimuger, quando me responde, ó no tan presto hace las cosas. |
nozo + | Quen[ ]nozo[ ]nel mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | Quennel[ ]nozo mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | tlein nel nozo nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
nozo + | tlein nozo nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
o | O ! | exclamacion deq[ue] se admira de oir o saber lo q[ue] no sabia | 17?? Bnf_362bis | Y asi uno haviendo oido a otro q[ue] le daba cuenta de sus cosas muy al reves dela fama q[ue] corria deel, dixo : O iuhqui on nonuih{}ê ? huel occentlamantli inic nicmatia in motenyo. Valgame Dios q[ue] eso pasa ? muy diferente concepto havia yo hacia delo q[ue] se dice de ti ! Lo q[ue] dixo Alexandro a Diogenes viendole revolver muchos huesos de muertos, se dira en mexicano asi : ó, hui, niecâ, auh tlê taxticâ in oncan on ? mach ticmaneloa, mach toconitztiuh in micca omitl ! tle otax ? aoc ticmati ? Valgame Dios hermano, q[ue] haces ay ? parese q[ue] rebuelves y andas mirando los huesos de los muertos ! q[ue] tienes, has perdido el juicio? Tambien uno q[ue] hace un razonamiento encaxa de quando en quando esta o para q[ue] reparen los oyentes enloq[ue] dice, y asi haviendo uno referido el modo de governar delos antiguos, concluyó diciendo : O ! ca ihui in onemico, in otlamaniltico in huehuetque otechcauhtihui, za cenca huei inic omotlacuitlahuico. Mirad de esta manera vivieron yse portaron los viejos n[ues]tos antepasados, governaron con mucho cuidado. O ! ca iuhqui on mopan omochiuh, nocniuhtzê. Tel occentlamantli, inic nicmatia in motenyo. O valgame Dios, amigo, q[ue] esto ha pasado por ti ? muy diferente concepto tenia de tu credito. Otro ejemplo delo q[ue] se entremete enlos razonamientos para captar la atencion delos oyentes, como concluyendo uno un sermon dela misericordia de Dios, puede decir : O ! ca yehuatl in in iteicnoittalitzin in Dios ! O ! ca yêhuatl in itetlaocolilitzin ! O cayehuatl in in itetlazotlalitzin ! O ! y esta es la piedad de Dios. O ! y esta es su misericordia. O, y este es su amor. |
oc | Oc | todavia. Latin : adhuc | 17?? Bnf_362bis | Maxicmotlapopolhuili, ca oc piltontli, ayamo mozcalia. Perdonele V[uestra]m[ajesta]d q[ue] todavia es muchacho, aun no tiene juicio. |
oc | Oc | demas de eso. Latin preterea. adhuc. | 17?? Bnf_362bis | Cuix oc itlâ tiquilnamiqui ? ca aoctle niquilnamiqui. Acuerdaste de otra cosa mas ? Ya no me acuerdo de mas. Ca quema notlazotatzinê, ca oc miec notlatlacol niquilnamiqui. Si Padre mio, me acuerdo de muchos pecados mas. Oc omentin quaquahuequê oniquimichtoc, ihuan oc nauhpa onitlahuan, oc no izquipa oninacaqua viernestica. He hurtado dos bueyes mas, quatro veces mas me he emborrachado, y otras tantas he comido carne en viernes. |
oc | Oc | antes primero | 17?? Bnf_362bis | Ma oc nitlaqua ca ye huellaca quin teotlac nimityolcuitiz. Comeré primero, q[ue] yá es tarde, despues te confesare en la tarde. Ca ye qualli ma oc ximiyocuititzino, ma oc tepitotzin tlaqualtzintli xoconmocuili, oc noconnottilitiuh ca nocoxcotzin in ompa calli mohuetziltitoc. Sea en hora buena, coma V[uestra]m[ajesta]d primero, mientras voy aver un enfermo q[ue] tengo en casa. Quemman timotlaqualtiz ? ma oc nitlami, in ninoteochihua. A que hora hade comer V[uestra]m[ajesta]d? acabaré primero de rezar. Ma oc mochintin moyoleuitican. Confesense primero todos. |
oc | Oc | Por ahora, entretanto, en el interin, un poquito latin. tantisper | 17?? Bnf_362bis | Ca zan oc ixquich, ca zan oc io in nimitzilhuia. Por ahora no te digo mas de esto. Tla, oc yê zoconmocahuili on. Deje V[uestra]m[ajesta]d eso por ahora. Ma oc nican cemilhuitl ximocehuitiecan ca amochan, oc niauh in nitlachiquitiuh zan nihualicihui. Descansad aqui por un dia, q[ue] en vuestra casa estais, no hago sino ir a recoger aqua miel, y luego vuelvo. Oc onaci in nochan. No hago sino llegar ami casa. Oc nican xinechmochiali. Aguardame aqui un tantito. |
oc + | In oc | mientras que | 17?? Bnf_362bis | Ma niman axcampa ximonemilizcuepacan, in oc, in oquic ampactinemi, in oc anchicahuatinemi, in oc amechmopaccaihiyohuiltia in Totecuiyo. Convertios, y haced penitencia desde luego, mientras teneis tiempo, mientras estais sanos y fuertes, y mientras os sufre nuestro señor. |
oc + | In oc ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados | 17?? Bnf_362bis | In oc ye huecauh in amocolhuan quiteotocaya in tlacatecolotl. antiguamente V[ue]tros abuelos y mayores idolatraban, o tenian por Dios el demonio. |
oc + | Oc no | Ytambien. Jamas de esto. Oc no ixquich. Otro tanto mas. Oc no izquintin. Otros tantos mas | 17?? Bnf_362bis | Cuix zan ixquix in tinechmaca? Ca zan oc ixquich quin caxtolli, oc no ixquich nimitzmacaz. No medás mas q[ue] esto? Esto no mas por ahora, dentro de quince dias tedaré otro tanto. |
oc + | Oc no ixquich | Ytambien. Jamas de esto. Oc no ixquich. Otro tanto mas. Oc no izquintin. Otros tantos mas | 17?? Bnf_362bis | Cuix zan ixquix in tinechmaca? Ca zan oc ixquich quin caxtolli, oc no ixquich nimitzmacaz. No medás mas q[ue] esto? Esto no mas por ahora, dentro de quince dias tedaré otro tanto. |
oc + | Oc no izquintin | Ytambien. Jamas de esto. Oc no ixquich. Otro tanto mas. Oc no izquintin. Otros tantos mas | 17?? Bnf_362bis | Cuix zan ixquix in tinechmaca? Ca zan oc ixquich quin caxtolli, oc no ixquich nimitzmacaz. No medás mas q[ue] esto? Esto no mas por ahora, dentro de quince dias tedaré otro tanto. |
oc + | Quen oc ye cenca hualca | quanto mayor | 17?? Bnf_362bis | Intla ixquich netoniliztli topan mochihua in axcan, quen ocyecenca hualca cenca tlapanahuia in mochihuaz in iquac tlamiz iz cemanahuatl, cenca hualca, cenca tlapanahuia inic temauhtiz yez. Si alpresente pasamos tantas miserias, quanto mayores serán las q[ue] pasaremos en el fin del mundoo? seran mucho mas espantosas. |
oc + | Quen oc ye cenca tlapanahuia | quanto mayor. vide Quen oc ye cenca hualca | 17?? Bnf_362bis | |
oc + | Quen oc yê | quanto mas | 17?? Bnf_362bis | Intla axcan xopantla ticecmiqui, quen oc yê, quen zan yê, quen ôque ticecmiquiz iz cehuetzilizpan? si ahora en verano tienes frio, quanto mas lo tendrás en tiempo de frios y yelos? Quin achi tictoca, yecuel tizotlahua, quen oc yê, quen zan yê timopoloz in yê tlamimilolticpactiauh? Aun no has andado nada, yya desmayas, quanto mas lo estarás q[uan]do andes por cuestas? |
oc + | Tla oc | 17?? Bnf_362bis | en esta frase se ve su uso: Oc maya, tla oc nonquiza. aguarda un poco, pasaré. mientras q[ue] paso. | |
oc + | Tla oc | lo mismo q[ue] Tla ocmaya. Aguarda, detente un poco. | 17?? Bnf_362bis | Auno q[ue] leya una escritura enq[ue] se nombraban unas personas, dixo otro q[ue] lo estaba oyendo: Tla ocma, nopiltzitzinê, inon tâtli, nantli ticmotenehuilia, ca yehuatzin in notâtzin, in nonantzin. aguarda, señor, ese padre y madre q[ue] nombra, son mi padre y madre. Tla ocma, tla ocmaya, nopiltzinê ma oc nictzaqua inin amatl. espera un poco hijo mio, cerraré primero esta carta. |
oc + | Tla oc maya | aguarda un poco, espera | 17?? Bnf_362bis | Tla oc maya, oc nontlami in ninoteochihuaz. aguarda un poco, acabaré de rezar. |
oc acachtopa | Oc acachtopa | Antes primero, ante todas cosas | 17?? Bnf_362bis | In iquac anmehua, oc acatto ammomatequizquê. Quando os lebantais, la primera cosa q[ue] haveis de hacer es labaros las manos. In iquac tictlachpanaznequi oc ye achto in titlaahuachiz. Quando quieras barrer, primero haz de regar. Oc acattopa ninoteochihuaz, quintepan nitlaquaz. Rezaré primero, y despues comeré. |
oc achi | Oc achi | mas. Comparativo. (vide Achi mas comparativo) es compuesto de Oc y de Achi | 17?? Bnf_362bis | Oc achi qualli yez in timocnomatiz. Mas bueno, mejor sera q[ue] te humilles. Nehuatl oc achi nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
oc achi | Oc achi | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
oc achitonca | Oc achitonca | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
oc achitonca | Oc achitonca | De aqui aun poco, de aqui aun rato. | 17?? Bnf_362bis | Oc achitonca tihualmocuepaz. Bolberas de aqui aun rato. |
oc achto | Oc achto | Antes primero, ante todas cosas | 17?? Bnf_362bis | In iquac anmehua, oc acatto ammomatequizquê. Quando os lebantais, la primera cosa q[ue] haveis de hacer es labaros las manos. In iquac tictlachpanaznequi oc ye achto in titlaahuachiz. Quando quieras barrer, primero haz de regar. Oc acattopa ninoteochihuaz, quintepan nitlaquaz. Rezaré primero, y despues comeré. |
oc achtopa | Oc achtopa | Antes primero, ante todas cosas | 17?? Bnf_362bis | In iquac anmehua, oc acatto ammomatequizquê. Quando os lebantais, la primera cosa q[ue] haveis de hacer es labaros las manos. In iquac tictlachpanaznequi oc ye achto in titlaahuachiz. Quando quieras barrer, primero haz de regar. Oc acattopa ninoteochihuaz, quintepan nitlaquaz. Rezaré primero, y despues comeré. |
oc cenca | Oc cenca | mas, aun mas, aun mucho mas. A la letra aun mucho. (es comparativo. vide Achi mas, comparativo) | 17?? Bnf_362bis | nehuatl occenca nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio, aun mas sabio, aun mucho mas sabio q[ue] tu. Se junta con tlapanahuia, Tachcauh, y oc hualca, y entonces se pondera mas el exceso de la comparacion. Nehuatl occenca tlapanahuia, occenca tachcauh, occencahualca ic, inic nitlamatini in amo iuh tehuatl. Yo soy mucho mas sabio q[ue] tu. Ego magis sapientior te. |
oc cenca ye | Oc[ ]cenca[ ]yê | mas. Comparativo. vide Achi, mas, comparat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl occencayê nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
oc centlapal | Oc[ ]centlapal | Del otro lado | 17?? Bnf_362bis | Xictlanahuati ma nechcuepacan inic nitlehuaquiz in occentlapal. Manda q[ue] me buelban, ó volteen para q[ue] se aze el otro lado. |
oc hualca | Oc hualca | mas. Comparativo. vide Achi, mas, comparat[iv]o Y asi parece q[ue] quere decir : aun está acia acá, está mas acá. Y tambien Es mas. Se le suele poner ic, ó inic antepuestos al nombre con q[ue] se componen | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Nehuatl oc hualca inic nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. Ala letra : Yo estoy aun mas acá en quanto sabio q[ue] tu. |
oc huecauh | Oc huecauh | De aqui a mucho tiempo | 17?? Bnf_362bis | Inin ca oc huecauh in mochihuatiuh. Esto sucederá de aqui a mucho tiempo. In aocmo tehuantin tomatian, ca yehuantin in matian mochihuatiuh in aquiquê oc huecauh tlacatizquê. No será en nuestro tiempo, sino en el de los q[ue] nacieren de aqui en muchos años. |
oc huecayohuac | Oc huecayohuac | todavia es muy de noche. Esto se dice : al amanecer ; pero al anochecer se dira : Ye yohuac. Ya es de noche | 17?? Bnf_362bis | Oc huecatzinco. Todavia es muy de mañana. |
oc huel achto | Oc huel achto | junto con el pret[erit]o perf[ecto] le da la significacion de plusquamperf[ecto]. | 17?? Bnf_362bis | Oc huel achto onitetlazotlac. Yo havia amado. Y de fut[ur]o perf[ecto] yo havre amado. |
oc ihuan | Oc ihuan | Y tambien, ya más de esto | 17?? Bnf_362bis | Oc ihuan izcaqui in ticchihuaz. Haz de hacer tambien esto mas. |
oc imoztlayoc | Oc imoztlayoc | Un dia antes | 17?? Bnf_362bis | Motlaihiyihuiltiz in Totemaquixticatzin otechmomacatzino itechtzinco in santisimo sacramento. Un dia antes q[ue] padeciese nuestro Salvador, se nos dio en el santisimo Sacram[en]to. Ocimoztlayoc tacizque in pascua, nican onacico. Un dia antes de pascua, llegué aqui. In oc imoztlayoc tlaceliz cenyohual ixtozotica. Un dia antes de comulgar, pasa toda la noche en vela. |
oc iuh | Oc iuh | todavia. (tiene esta significacion antes de nombre o adverbio de t[iem]po.) | 17?? Bnf_362bis | Oc yuh caxtolilhuitl aciz in inezcalitzin in Totecuiyo in omiquili notâtzin. Todavia faltaban quince dias para q[ue] llegara la resureccion del señor, quando murio mi padre, esto es, murio 15 dias antes. Oc yuh huecauh huallauhque in caxtiltecâ in ye cuel quimomachiltiaya in Tetzcoco Tlatoani inin hualliz. Mucho antes q[ue] viniesen los Españoles, quando sabia el Rey de Tezcuco su venida. Alaletra : faltaban todavia mucho paraq[ue] viniesen los Españoles, quando sabia su venida el Rey de Tezcuco. Oc iuh macuililhuitl aciquiuh in totlatocauh in otechtlahuique. Cinco dias antes q[ue] viniese el Virrey, nos previnieron. |
oc iuh moztla | Oc iuh moztla | Un dia antes | 17?? Bnf_362bis | Oc iuh moztla itlacatiliztzin in Totecuiyo in ohualla in motitlantzin. Un dia antes de Navidad, vino tu mensajero. |
oc maya | Oc maya | adverbio de amenazar. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Oc maya nimitztlatzacuiltiz. Aguarda, espera q[ue] te tengo de castigar. |
oc maya | Oc maya | De aqui aun poco. De aqui aun rato, aguarda, espera un poco. | 17?? Bnf_362bis | Oc maya, oc achitonca nimitztnotzallaniz. De aqui aun poco te hare llamar. Al albañil q[ue] trabaja en alto, si quiero pasar por debajo, le dire : oc maya tla oc nonquiza. Aguarda un poco, pasaré. Oc maya, oc achitonca tihualmocuepaz. Bolveras de aqui aun rato. |
oc no | Oc no | Ytambien. Jamas de esto. Oc no ixquich. Otro tanto mas. Oc no izquintin. Otros tantos mas | 17?? Bnf_362bis | Cuix zan ixquix in tinechmaca? Ca zan oc ixquich quin caxtolli, oc no ixquich nimitzmacaz. No medás mas q[ue] esto? Esto no mas por ahora, dentro de quince dias tedaré otro tanto. |
oc no ixquich | Oc no ixquich | Ytambien. Jamas de esto. Oc no ixquich. Otro tanto mas. Oc no izquintin. Otros tantos mas | 17?? Bnf_362bis | Cuix zan ixquix in tinechmaca? Ca zan oc ixquich quin caxtolli, oc no ixquich nimitzmacaz. No medás mas q[ue] esto? Esto no mas por ahora, dentro de quince dias tedaré otro tanto. |
oc no izquintin | Oc no izquintin | Ytambien. Jamas de esto. Oc no ixquich. Otro tanto mas. Oc no izquintin. Otros tantos mas | 17?? Bnf_362bis | Cuix zan ixquix in tinechmaca? Ca zan oc ixquich quin caxtolli, oc no ixquich nimitzmacaz. No medás mas q[ue] esto? Esto no mas por ahora, dentro de quince dias tedaré otro tanto. |
oc noma | Oc noma | todavia | 17?? Bnf_362bis | Oc noma ancochi? Cuix oc anquichia in tonatiuh amotzontlan moquetzaquiuh? Cuix immanin oc noma cohihua. Todavia dormis? por ventura aguardais a q[ue] el sol venga adar con vuestras cabezas? es esta hora de dormir? Oc noma ayamo tlami inic tlatla iz cintli, poctli mantoc. Hay humazeda antes de acabarse de quemarse el maiz. Ala letra : todavia no se acaba de quemar el maiz q[ue] está en mazorcas, hay humazeda. |
oc tachcauh | Oc tachcauh | mas. Comparat[iv]o (vide Achi. mas comparat[iv]o) Se le suele posponer ic, ó inic antepuestas al nombre con q[ue] se hace la comparacion | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc tachcauh inic tlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. A laletra : yo soy mas principal y primero en quanto sabio q[ue] tu. Occenca tachcauh inic tlazotli inic mahuiztic in costic teocuitlatl in amo ye tepoztli, yecê huel oc tetemonec in tepoztli inic tequitihua. Mucho mas precioso y de estima es el oro q[ue] el hierro, pero mas util es para trabajar el hierro. |
oc tlapanahuia | Oc tlapanahuia | mas comparat[iv]o (vide Achi mas comparat[iv]o) y asi su {} traduccion es : aun sobrepujar, y por lo mismo se traduce bien : es mas. Se le suele posponer ic, ó inic antepuestas al nombre con q[ue] se compara algo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Nehuatl nimitzpanahuia inic nitlamatini in amo tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. Yo meaventajo ati enquanto soy sabio. Nehuatl occenca nitlapanahuia inic nitlamatini in amo iuh tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
oc ye | oc ye | mas, comparat[iv]o. vide Achi mas comparat[iv]o el yê aviva mucho la comparacion, porq[ue] es adversivo o otra cosa antecedente, o subsequente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] amo qualli on, yê qualli in. No es bueno eso, sino eso, donde el qualli in es adversativo de amo qualli on. Nehuatl oc yê nitlamatini, in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
oc ye cenca | Oc ye cenca | mas, comparat[ivo]. vide etiam. Achi mas comparat[ivo] | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye cenca nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas docto q[ue] tu. |
oc yohuac | Oc yohuac | mui de mañana | 17?? Bnf_362bis | |
oc yoyohuac | Oc yoyohuac | todas las madrugadas | 17?? Bnf_362bis | |
occecni + | Quin occecni | Despues en otra parte | 17?? Bnf_362bis | ma oc ticcahuacan in, quin occecni mitotiuh. Dexemos ahora esto, despues enotra parte se tratará de ello. |
ocuel iuh nitetlazotlac | Ocuel iuh nitetlazotlac | O si yo huviera o huviese amado | 17?? Bnf_362bis | |
ohuihuicayotica | Ohuihuicayoticâ | Con mucha dificultad, trabajo. costa | 17?? Bnf_362bis | |
oiuh + | In oiuh | Quando, despues, haviendo. (la o interpuesta es delos preteritos) | 17?? Bnf_362bis | In oiuh ommochiuh in misa huel cemilhuitl in onitequipano. Despues de acabada la misa, trabajé todo el dia. |
oiuh nitetlazotlac | Oiuh nitetlazotlac | yo havré amado | 17?? Bnf_362bis | |
omach | Omach | Mucho. en gran manera | 17?? Bnf_362bis | Omach, omachê tihuintic. Te emborrachaste bien y recio. vide Mach antepuesto al pret[erit]o despues de la O. |
omache | Omachê | Mucho. en gran manera | 17?? Bnf_362bis | Omach, omachê tihuintic. Te emborrachaste bien y recio. vide Mach antepuesto al pret[erit]o despues de la O. |
on | on | si a iuh se pospone on, aunq[ue] haya en medio otras palabras, significa: De esa manera | 17?? Bnf_362bis | amo huel iuh ninotlalchitlazaz ontzin (este ontzin es reverencial de on), no puedo humillarme tanto, como eso, ó de esa manera. |
on + | Ihui on | de esa manera | 17?? Bnf_362bis | |
on + | In iquac on | en este tiempos de q[ue ] tu hablas | 17?? Bnf_362bis | |
on + | In iquin on | significa t[iem]po pasado, o futuro indeterminado | 17?? Bnf_362bis | Quil mach in Caxtilteca in nican huallazque in iquin on. Dicen q[ue] los Españoles vendrán en algun tiempo. Quilmach in caxtiltecâ in nican, in iquin on ohuallaque. Dicen q[ue] los españoles vinieron en t[iem]ps pasados. Amo yeppa iz chaneque in Mexicô quil canin hueca ohuallaque in iquin on. los mexicanos no tienen su origen de esta tierra, dizque vinieron de lexas tierras en t[iem]pos pasados. Tlein quinezcayotia inin temictli? acitla ye huitz, acitla topan mochihuaz in iquin on. Que significa este sueño? quiza nos viene algun trabajo, quiza nos sucederá algo en algun t[iem]po. Inin oc huecauh mochihuatiuh in iquin on in aocmo tehuantin tiquitlazque. esto sucedera de aqui amucho t[iem]po q[ue] Dios sabe quando noosotros no lo veremos. |
on + | Iuhqui on | De esa manera | 17?? Bnf_362bis | |
on + | Oncan on | Ay (donde esta la persona conquien habla) | 17?? Bnf_362bis | Campa câ in namauh? Oncan on. Donde está mi papel? Oncan on, oncan on. Ay está donde tu estás. Aquin oncan tlatotica on? Quien esta hablando ay donde tu estas? |
on + | Ye ic on ya | Yeyehua buen rato ha. se junta solo con pret[erit]o al contrario de Ye ic on ya, q[ue] solo va con presente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Yeyehua, yecuelyehua in otlaqua. buen rato ha q[ue] comio. vide Ye ic on ya. |
oncan | Oncan | Ay. Alli. | 17?? Bnf_362bis | Oncancâ in motlaqual xicqua. Ay esta tu comida, comela. |
oncan | Oncan | compuesto de diversos adverbios tiene diversas significaciones, pero todas pertenecientes atiempo, y hora. vide Ye oncan. Ayamo oncan. Aocmo oncan | 17?? Bnf_362bis | |
oncan + | Aocmo oncan | Ya no es tiempo, ocasion, hora | 17?? Bnf_362bis | Aocmo oncan in naciz. Ya no llegaré a tiempo. |
oncan + | Ayamo oncan | Aun no es hora, t[iem]po | 17?? Bnf_362bis | Ayamo oncan in huiloaz. Aun no es tiempo de ir. |
oncan + | Ca yê oncan | Ya es tiempo. Ya es hora | 17?? Bnf_362bis | |
oncan + | Ye oncan | Ya es hora, ya es tiempo | 17?? Bnf_362bis | ye oncan in titlaquazque. ya es hora y tiempo q[ue] comamos. |
oncan on | Oncan on | Ay (donde esta la persona conquien habla) | 17?? Bnf_362bis | Campa câ in namauh? Oncan on. Donde está mi papel? Oncan on, oncan on. Ay está donde tu estás. Aquin oncan tlatotica on? Quien esta hablando ay donde tu estas? |
onontetlazotlac | Onontetlazotlac | Yo havre amado | 17?? Bnf_362bis | |
ontlapal | Ontlapal | De dos lados | 17?? Bnf_362bis | Ontlapal huicollo in atlihualoni. De ambos lados tiene azas el jarro. |
oquic | Oquic | Mientras que | 17?? Bnf_362bis | Palae tla oc tontahuilticac oquic cochticâ in totemachticauh. Frasquillo juguemos mientras duerme nuestro maestro. |
oquic | Oquic | Yaque. Puesque | 17?? Bnf_362bis | Helnandotzê tla za yê ticalaquican in tepancalco, oquic quitlapouhticauh in quil chiuhqui. Hernando entremos en la huerta pues la dexó abierta el hortelano. Tla za niauh in nitequitiz oquic qualcan. Quiero ir atrabajar, puesq[ue] es buena hora. |
oquic + | In oquic | Puesque. Yaqué. latin siquidem, quando quidem | 17?? Bnf_362bis | In oquic titepiltzin titeezzo, titetlapallo, ihuan in oquic ichantzinco in Totecuiyo otimohuapauh ximimatcanemi. Puesq[ue] eres bien nacido, y te has criado ela casa de Dios vive con cordura. |
oquic + | In oquic | Mientras que | 17?? Bnf_362bis | Macamo xicochi in oquictemachtilo. no duermas mientras se predica. Ixcâ xoconicuilo, in oquic nonyauh teopan nonnoteochihuaz. Escribe aqui esto, mientras q[ue] voy a rezar ala iglesia. |
oquic + | Maca oquic | ya no mas. | 17?? Bnf_362bis | Macaoquic xitlauhtzicahua in moneyolouitiliz. No dexes ya mas de confesarte por pereza. |
oquic cualcan | Oquic qualcan | mientras es buen tiempo, mientras hay buena ocasion y oportunidad. puesq[ue] es buen tiempo. | 17?? Bnf_362bis | O nopilhuanê ma za ye ximohuicatihuian oquic qualcan. Ea hijos idos con Dios, antes q[ue] sea tarde. ala letra : idos mientras es buen tiempo. |
otzin | Otzin | reverencial dela interjecion O. De este reverencial usa elq[ue] habla despues de otro apoyandole loq[ue] ha dicho | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] haviendo dado un padre unos buenos consejos asu hija, tomó despues la mano la madre, y dixo : Otzin cocotzin, tepitzin noconetzin, nochpotzin ca otoconmocuili, otoconmanili in ihiyotzin in motatzin. Ea pues niña hija mia, ya has oido loq[ue] te ha dicho tu padre. Ye talpepan ohualmohuica quê in teopixquê in techmoyolcuitilozquê. Ya llegaron a nuestro pueblo los padres q[ue] nos han de confesar. El q[ue] oye suele responder : Otzin, ca iuh otilhuilôquê. Asi es, asi nos lo dixeron. |
pa | Pa | esta particula compuesta con nombres q[ue] de qualquier manera significan numero, los hace adverbios q[ue] signifiquen otras tantas veces como es el numero | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] de ce uno sale ceppa. una vez. De macuilli, macuelpan [sic] cinco veces, de matlactli, matlacpa dies veces. de cempohualli, cempohualpa. veinte veces, de centzontli, centzompa. quatrocientas veces. y de mochi todo, mochipa todas las veces, q[ue] es siempre. De quezqui? quetanto? quezquipa? q[ue] tantas veces? De izqui tanto, izquipa, tantas veces, noizquipa otras tantas veces. In cemilhuitl macuilpa ninoteochihua, oc noizquipa in yohualtzin. Cinco veces aldia rezo, y otras tantas ala noche. De tlapohualli cosa contada, tlapohualpa, veces q[ue] se puede contar, usa con la negacion amo tlapohualpa, amo zan tlapohualpa. innumerables veces. lo mismo es amo zan quezquipa (q[ue] el afirmativo zan quezquipa significa pocas veces). Si confesando auno le pregunto : q[ue] tantas veces has hecho un pecado? Puede responder. Quenin nicpohuaz, cuix zan quezquipa, cuix zan tlapohualpa? Tambien pudiera decir sin interrogacion. Amo zan quezquipa in nictlapictenehua in itocatzin Como las tengo de contar, por ventura son pocos, o puedense contar las veces q[ue] le he cometido? Totecuiyo. vel : Amo zan tlapohualpa niztlacati. No pocas veces he jurado falso, innumerables veces he mentido. Achiquezquipa, algunas veces. Achiquezquipa in yê natonahui. algunas veces hetenido frio, y calenturas. Miecpa. muchas veces. es tambien compuesto de pa, y miec. mucho. Miecpa in ye nihuico teilpiloyan. Muchas veces me han llevado ala carcel. Miecpa in ye ninococoa. muchas veces he estado malo. Zacenca huel miecpa in ipan nihuetzi notlatlacol. Muchisimas veces he caido en mis pecados. Notense estos presentes enlugar de preteritos. Achi miecpa hartas veces. Achi miecpa in noconitta noteiccauh, auh in yehuatl zan quemmanian in nechhualitta. hartas veces he ido a ver ami hermano, pero el raras veces me ha visitado. Amo zan miecpa. pocas veces. Amo zan miecpa, zan quexquipa, onitlahuan. pocas veces me he emborracho, qual o qual veces solamente. Iopa, Iyopa, sale de Io, ó Iyo q[ue] significa solo, pero siempre se le antepone una de estas particulas quin, zan, ó za, y con cada una deellas tiene diversa significacion. Quin iyopa, la primera vez. Quin iyopa axcan ninoyolcuitia. Esta es la primera vez q[ue] me confeso. Quin iyopa yalhua in onitlachiato tecpan quiahuac. Ayer fue la primera vez q[ue] fui aver la plaza. Zan iyopa. Solamente una vez. Zan iyopa in onictlapaloto in iquac mococoaya. Solamente una vez le visité quando estaba enfermo. Za iyopa. una sola vez, y esa la ultima. Za iyopa in nitlatequipanoz in tecpan. Esta sola vez y no mas tengo de trabajar en el palacio. Ma za iyopa nomacehualti in motepalehuiliztin. Ayudeme V[uestra]m[ajestad] esta sola vez. El ejemplo siguiente declara mucho de lo dicho. Quin iyopa yalhua onitlahuan, auh za iyopa yez ipampa ca huel onechcoco in octli. Ayer fue la primera vezz q[ue] me emborraché, y será la postrera porq[ue] me hizo mucho mal el pulque. |
pa | Pa | esta particula añadida ala proposicion itic, significa movimiento de lugar | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Iticpatzinco ohualmoquixti, salio de su vientre. con tloc significa dela parte y vando de alguno. V[erbi]g[racia] motlocpa ninoquetza. me hago y pongo de tu parte y vando. favoresco tu causa. Con tech significa deordinario el de castellano. V[erbi]g[racia] itechpa nitlatoz in teotlanetoquiliztli. Hablare de la fé, ó acerca de la fé. Itechpantzinco in Totemaquixticatzin hualquizaya in ixquich ilhuicac ahuiacayotl. De nuestro Salvador salia toda la fragancia del cielo. Con huic significa: ácia, contra, erga, versus. Nohuicpa xihuallachia. Mira acia mi. |
pa | pa | De, acerca de | 17?? Bnf_362bis | Itechpa, itechcopa nitlatoz in teotlaneltoquiliztli, hablaré dela fe, acerca de la fé. itechpatzinco, itechcopatzinco, itechtzinco in Totemaquixticatzin hualquizaya in ixquich ilhuia ahuiacayotl. De n[ues]tro salvador salia toda la fragancia del cielo. |
pacca | Pacca | poco apoco. quedito, despacio, contiento, masa y pacificamente. vide Zan pacca | 17?? Bnf_362bis | |
pacca + | Zan pacca | poco apoco, despacio, quedito, masa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Ma za pacca, yocoxca xinemi in in cemanahuac. Vive in paz con todos en este mundo. |
pal | Pal | por, mediante. prepos[icion] | 17?? Bnf_362bis | Mopal nitlaqua. Por ti como, me sustento por tu medio, y con ayuda. Ipal nitlaqua in Notetecuiyo. Como y me sustento mediante mi amo. Ipaltzinzco tinemi in Totecuiyo Dios. Per Deum vivimus. |
paltzinco | Paltzinco | por amor, por respeto, por miramiento y atencion. | 17?? Bnf_362bis | Ma mopaltzinco xinechmopalehuili. Ayudame por tu vida, por tu amor, porquien tu eres. Ma mopaltzinco xinechmotlaocolili. Por reverencia a Dios, o por su amor te suplico me hagas misericordia. |
pampa | Pampa | por. propter quaxe, cux. Con esta preposicion se dá la razon y causa dealgo q[ue] se hace ú omite. | 17?? Bnf_362bis | Tle ipampa ticmictia? Ipampa ca tlahuanqui, ipampa in nicmictia. porq[ue] lo aporreas? porq[ue] es borracho, por eso lo aporreo. Tle ipampa tinechahua? Cuix ipampa in ninotlacatl? Ca amo ipampa on, ca zan ipampa inic titlaziuhqui. porq[ue] me riñes? Por ventura porq[ue] soy pobre? No por eso, sino porq[ue] eres flojo. Ipampa ic, Ic ipampa nimitzahua. Por esta causa y razon te riño. |
pampa | Pampa | por amor, respeto, reverencia. | 17?? Bnf_362bis | Mopampa nicchihuaz in. Por tu amor y respeto hare esto. Ma ipampatzinco in Totecuiyo xinechtlaocolili, por amor y reverencia den[ues]tro Señor hazme bien. Ma nopampa ximotlatlauhtili in Totecuiyo. Ruega por mi ant[e nues]tro Señor. Tepampa nitlatzaqua. Lasto, pago por otros, por causa ó culpa deotros. |
pan | Pan | prepos[icion]. En, sobre | 17?? Bnf_362bis | Tlalpan. enla tierra. en el suelo. Apan omic in noteachcauh. Murio en laagua mi hermano mayor. |
pan | Pan | con los pronombres no, mo, i etc[etera] suele significar: en mi tiempo, en tu tiempo, etc[etera] | 17?? Bnf_362bis | Amo impan omochiuh in ye huecauh tlacâ in tlein axcan topan mochihua. No sucedio en tiempo delos antiguos, lo q[ue] sucede ahora en nuestros tiempos. Tambien significa tiempo con los verbales en liztli. V[erbi]g[racia] tlaqualizpan. atiempo de comer. nezahualizpan, enel tiempo de ayuno. |
pan | Pan | con los pronombres no, mo, i etc[etera] y el verbo chihua (hacer) junto con mo, significa acontecer, suceder. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] ma itlâ mopan mochiuh. No sea q[ue] te suceda algo. |
pan | Pan | con los pronombres no, mo, i etc[etera] tambien significa casa | 17?? Bnf_362bis | Ipan onicalaquito. Entré ensu casa. (a la letra.fui a entrar en su casa, porq[ue] es el verbo calaqui con el to gerundivo), o en su aposento, ó adonde el estaba. |
pan | Pan | con los pronombres no, mo, i etc[etera] el verbo itta, y atle, hace una frase q[ue] significa despreciar: | 17?? Bnf_362bis | atle ipan tinechitta. En nada me miras, ni tienes, en nada me estimas, ni aprecias. |
pan | Pan | unido alpronomb[re] te, ó i significa varias cosas q[ue] trahe Molina ensu Vocabulario | 17?? Bnf_362bis | |
pan | Pan | vide Cuitlapan. Icpac techpan | 17?? Bnf_362bis | |
pan | pan | prepos. Hay varios nombres en tli, q[ue] antes del tli tienen alguna de estas preposiciones. Ahora quando a tales nombres se les quita el tli (por fuerza de la composicion) les sirve de preposicion el icpac, tech, pan, tlan, lan, q[ue] de por si tienen | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tlalticpactli. mundo. tlalticpac. en el mundo. caltechtli, pared, caltech (en lugar de *caltechtitech) en la pared. teopantli, iglesia. teopan en la iglesia. mictlantli, infierno. mictlan, en el infierno. xillantli vientre, xillan en el vientre, cuyo lan es lo mismo q[ue] tlan. V[erbi]g[racia] xillantli. moxillan, tu vientre, ó en tu vientre, o dentro de tu vientre, y solo la materia de q[ue] se trata, ó el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si se habla con preposicion, o sin ella. V[erbi]g[racia] Ixillantzinco in Santa Maria omonacayotitzino in Jesuchristo. en el vientre de S[an]ta Maria encarnó Jesuchristo. Tampoco a chantli, casa, le ponen jamas preposicion, y el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si es la locucion q[ue] enbuelbe, o no preposicion. V[erbi]g[racia] nochan xicallaqui. entra en mi casa. mochan xiauh. Vete a tu casa. pero es comun acompañarle ompa, quando no se habla de casa q[ue] esta in mediata o presente, sino distante. V[erbi]g[racia] ompa mochan xiauh. vete alla atu casa. |
panahuia | Panahuia | aventajar. sobrepujar, exceder. Con ic, ó inic despues desi, y antepuestas áalgun nombre, significa: mui | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] in cepayahuitl motlapanehuia inic, ó ic iztac. La nieve es muy blanca. Alaletra: la nieve excede en q[uan]to blanca, ó en blancura atodo. |
pani | Pani | vide Huel nopani | 17?? Bnf_362bis | |
papani | Papani | vide Huel nopani | 17?? Bnf_362bis | |
po | Pô | saltillo en la ô. Esta particula se puede usar opor si sola, o compuesta con todo genero de nombres. De qualquiera manera pide los semipronombres no, mo, i etc[etera] y significa iguladad o semejanza, loqual declara mejor los exemplos. Por si sola se usa asi: Nopô, y con reverencial Nopotzin. Es mi | 17?? Bnf_362bis | tinopô, ó tinopotzin. eres mi igual. Aquin huel ipotzin in Totecuiyo Dios? quis sicut Deus? quien se puede igualar a Dios? De este pô se deriva el verbo potia, q[ue] siendo reflexivo y transitivo se dira: onimitznopoti te he hecho igual y semejante a mi. siendo activo solamente: nitlapotia, y nitlapopotia, es hermanear, parear, ajustar y [¿?] unas cosass con otras. |
po | Pô | compuesto con la prepos[icion] huan hace huampo, y se usa siempre con los semipronombres no, mo, etc[etera], y significa ser uno dela misma naturaleza, estado y condicion q[ue] otro | 17?? Bnf_362bis | tleica tictolinia in mohuampo? porq[ue] afliges a tu proximo, al de tu naturaleza? Cuix amo tonahuatil inic tiquintlazotlazque in tohuampohuan, ó tohuampotzitzinhuan? por ventura no tenemos obligacion de amar a nuestros proximos? Tohuampotzin omochiuhtzinco in Totecuiyo Dios. Dios n[ues]tro s[eño]r se hizo de nuestra naturaleza. |
po | Pô | se puede componer con qualquier nombre sustantivo, o adjetivo, y significa ser uno semejante aotro en lo q[ue] significa el nombre. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] hablando de qualquiera puedo decir q[ue]: Notlacapô. es hombre como yo, de tlacatl. Noquichpô, es varon como yo, de oquichtli. Nocnopô. es hombre como yo, de icnotl. Nochtecpô, es ladro[n] como yo de ichtequi, y asi de los demas. Los acabados en tl, tli, li, in, pierden en esta composicion como en las demas sus finales. Los adjetivos en C, y los verbales en qui, y ni, toman la ligatura Ca, como en otras componientes. V[erbi]g[racia] de chicahuac, nochicahuacapô. fuerte como yo. de teopixqui, noteopixcapô, sacerdote como yo. y de temachtiani, notemachticapô. maestro como yo. La misma ligatura toman los derivados en huâ, ê, ô, V[erbi]g[racia] de axcahuâ, naxcahuâcapô. rico como yo. de calê, nocalêcapo. dueño de casa como yo, usase para deci mi Vecino. de milê, nomilêcapô. labrador como yo. de nacayô, nonacayôcapô. el q[ue] tiene un cuerpo como yo. De nuestro Señor se puede decir q[ue]: omochiuhtzino tonacayôcapô, tezzocapotzin, tomiocapotzin, totlacayelicêcapôtzin, ha tomado cuerpo, sangre, huesos y naturaleza humana como nosotros, de eztli, sangre, omitl, hueso, tlacayeliztli, naturaleza humana. |
poctli mantoc | Poctli mantoc | hay humaneda. | 17?? Bnf_362bis | ocnoma ayamo tlami inic tlatla iz ciintli, poctli mantoc. |
pohualilhuitica + | Cecen pohualilhuitica | cada veinte dias | 17?? Bnf_362bis | |
quecizquipa | Quecizquipa | Quantas veces cada uno. adiferencia de Quezquipa? que tantas veces? quantas veces? preguntando. | 17?? Bnf_362bis | monequi anquitazquê quecizquipa in oipan anhuetzquê in occequi tlatlacolli. Conviene q[ue] digais quantas veces haveis caido en otros pecados mortales y en cada uno de ellos. |
quema | Quemâ | Si, afirmando. | 17?? Bnf_362bis | |
quema + | Ca quema | Si, si señor. Se antepone el ca aestos adverbios para mayor energia, y afirmar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
quemaca | Quemacâ | Si, con alguna reverencia. Quemacatzin. si, con mayor reverencia. | 17?? Bnf_362bis | Cuix ye otitlachpan? Ca quemâ, ca quemacâ. ca quemacatzin. Ya barriste? Si, si señor. |
quemaca + | Ca quemaca | Si, si señor. Se antepone el ca aestos adverbios para mayor energia, y afirmar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
quematzin + | Ca quematzin | Si, si señor. Se antepone el ca aestos adverbios para mayor energia, y afirmar con mayor fuerza | 17?? Bnf_362bis | |
queme | Quemê | Si, afirmando. | 17?? Bnf_362bis | |
quemmach | Quemmach? | como es posible? interrogat[iv]o con admiracion. | 17?? Bnf_362bis | Quemmach in amo azcemmiqui iz zan iyo cecentetl amayatoton ic ammaapantihuitzê. como es posible q[ue] no tengais frio, trayendo ceñida una sola manta de nequen? Quemmach iz ce tepiltzin quixtlatziniz in huel itâtzin. como es posible q[ue] un hijo de bofetada asu legitimo padre? |
quemmach amami | Quemmach amami | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera]. Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
quemmach ami | Quemmach amî | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera] Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
quemmach huel, | Quemmach huel, | antepuesto alos pronombres nehuatl, tehuatl, etc[etera] significa: dichoso yo, dichoso tu, etc[etera] o bienaventurado, aunq[ue] tambien se dice quando se habla de desdichas, | 17?? Bnf_362bis | como lo dixeron los mexicanos, quando vinieron los españoles. Quemmach huel tehuantin in oquittaque in ipopoloca in mexicayotl? Que anosotros huvo de caver el ver la destruccion de nuestro imperio mexicano? Quemmach huel tehuantin in tiquittazque, in ticmahuizozque in tezzo in totlapallo ic ticaltitizquê in tauh in totepeuh, in tixpan tomatian popolihuiz in mexicayotl! Que anosotros nos huvo de caver la suerte dever regada con nuestra sangre a nuestra ciudad! Y q[ue] en nuestro tiempo, y a nuestra vista se haya deperder el imperio mexicano! Y a sus hijos les decian: Quemmach huel amehuantin in oanquipantiliquê, in oamopan mochiuh in tlein cococtepouhqui in ticchixticatê! Que anosotros huvo de caber la suerte de q[ue] en vuestro tiempo hayan sucedido las miserias q[ue] estamos aguantando! |
quemmach tami | Quemmach tami | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera] Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
quemmach zayenelli | Quemmach zayenelli | vide Ach zayenelli | 17?? Bnf_362bis | |
quemmachnami | Quemmachnami | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera]. Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
quemman | Quemman | vide Zan queniman. Zan quemmanian | 17?? Bnf_362bis | |
quemman | Quemman? | a q[ue] hora? | 17?? Bnf_362bis | Quemman otitenizac? a q[ue] hora almorzaste? Huel oc yohuatzinco, ayamo hualquiza in tonatiuh in onitenizac. muy de mañana almorzaré antes q[ue] saliese el sol. Auh quemman occeppa titlaquaz? Ach quemman azotel nepantla tonatiuh. Y a q[ue] horas has de comer otra vez? No se a q[ue] hora, pareceme q[ue] a medio dia. |
quemman + | Ach[ ]quemman | No se a q[ue] hora | 17?? Bnf_362bis | Quemman oc ceppa titlaquaz? Achquemman, azonel nepantla in tonatiuh. A q[ue] horas has de comer? No se a q[ue] horas, parece q[ue] a medio dia. |
quemman + | Zan huel quemman | Mui raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Teopan cemilhuitia in nonamic, ye yohuac in huallauh zan huelquemman in huallaca tlaqua. Mi muger se está todo eldia enla iglesia, y quando viene a comer ya es de noche, muy raras veces viene a comer de dia. |
quemman + | Zan quemman | pocas veces, raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Zan quemman niauh tecpan. mui raras veces voy á palacio. |
quemman + | Zazo quemman | qualquiera hora que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
quemmanian | Quemmanian | alguna vez, aveces, (no preguntando). | 17?? Bnf_362bis | Quemmanian, nemmanian niccaqui in techmatilli, quemmanian napohua, ihuan quemman nitlacuiloa. Unas veces oigo sermon, otras leo, y otras escribo. |
quemmanian + | In quemmanian | alguna vez | 17?? Bnf_362bis | Inquemmanian huel nellelaqui, in nicnequi ma canapa niitztehua. me hallo algunas veces tan apurado q[ue] me dá gana de irme por ay. In quemmanian huel nicehuapahua, auh in nocuele quemmanian huel nitlemiqui. algunas veces tengo frio, y otras mucho calor. |
quemmanian + | Zan quemmanian | pocas veces, raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Zan quemmanian nitlahuana. pocas veces me emborracho. |
quen | Quen? | interrogativo. como? deq[ue] manera? | 17?? Bnf_362bis | Quen timoyetztica? como esta V[uestra]M[ajesta]d? Quen nitlacatl, intla oquimomachiti in noconetzin intlein nopan omochiuh. literalmente parece q[ue] significa: como soy persona si mi padre sabe lo que me ha sucedido? Pero quiere decir: Que sera demi, si mi padre sabe loq[ue] me ha sucedido? Y los ladrones podran decir: Quen titlacâ, intla oyanoquê? Que sera de nosotros si nos prendieren? Quen, quenin, quenamî qualli ic timiquia intlacamo qualli ic tinemi? Como has de morir bien, si vives mal? Quen otimotlathuilti, nozcacauhtzinê. Como has amanecido señor padre mio? el q[ue] lo es por naturaleza. Quenin moteotlactitzino? como has llegado ala tarde? Quenamî otimoyoaquilti? como has anochecido? son reverenciales, vienen de tlathui, amanecer, de teotlac, la tarde, y de yoac de noche, a todos se puede añadir tzinoa. quen otimotlathuiltitzinoa? vide Azo quen. |
quen + | Amo[ ]quen | significa carencia de turbacion, pena, y cuidado | 17?? Bnf_362bis | Iniquac onechahuac, amoquen oninochiuh. Quanto me riñó, no me alteré, ni se me dio nada. Los Santos Martires dirian a los tiranos, si hablaran en mexicano. Aquen nicmati, aquen nicchihua, acan achi nechcocoa in motetlaiyohuiltiliz. De ninguna manera { }, ni me empezen, ni lastiman sus tormentos. |
quen + | Azo[ ]quen | Poco mas omenos. Este adverbio antepuesto aalgun numero lo afirma con duda | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Azoquen macuilpa amo oniccac misa? Cinco veces poco mas o menos no oí misa. |
quen nozo nel mochihuaz | Quen[ ]nozo[ ]nel mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
quen oc ye | Quen oc yê | quanto mas | 17?? Bnf_362bis | Intla axcan xopantla ticecmiqui, quen oc yê, quen zan yê, quen ôque ticecmiquiz iz cehuetzilizpan? si ahora en verano tienes frio, quanto mas lo tendrás en tiempo de frios y yelos? Quin achi tictoca, yecuel tizotlahua, quen oc yê, quen zan yê timopoloz in yê tlamimilolticpactiauh? Aun no has andado nada, yya desmayas, quanto mas lo estarás q[uan]do andes por cuestas? |
quen oc ye cenca hualca | Quen oc ye cenca hualca | quanto mayor | 17?? Bnf_362bis | Intla ixquich netoniliztli topan mochihua in axcan, quen ocyecenca hualca cenca tlapanahuia in mochihuaz in iquac tlamiz iz cemanahuatl, cenca hualca, cenca tlapanahuia inic temauhtiz yez. Si alpresente pasamos tantas miserias, quanto mayores serán las q[ue] pasaremos en el fin del mundoo? seran mucho mas espantosas. |
quen oc ye cenca tlapanahuia | Quen oc ye cenca tlapanahuia | quanto mayor. vide Quen oc ye cenca hualca | 17?? Bnf_362bis | |
quen ye quene | Quen yê quenê | quanto mas. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] pretendio un mandoncillo quitar con cierto embustes unas tierras aun indio principal, supolo el governador, y le dixo: Niman mixco neci in aquen timomati, in atle ipan titlachia: intla tlaxopilli ihuic timotlapaloa inic tictlalcuiliznequi, quen ye quenê tiquinchihua tiquinpoloa in icnotlaca? Se te echa de ver q[ue] eres un devergonzado y atrevido, si te atreves aun principal y le quieres quitar sus tierras, quanto mal haras alos pobres? |
quen zan ye | Quen zan yê | quanto mas. vide Quen oc yê | 17?? Bnf_362bis | |
quenami | Quenamî | quando. es adverbio. tambien es nombre interrogativo, y significa de que manera es? | 17?? Bnf_362bis | Quenamîcatzintli in Totecuiyo Dios? Ayac huel cacica ittoz in quenamicatzzintli in Totecuiyo. De que manera es Dios? Nadie puede decir perfectamente delamanera q[ue] es Dios. |
quenami + | Amo zan quenamî | lo mismo q[ue] amo zan quenin | 17?? Bnf_362bis | |
quene + | Quen yê quenê | quanto mas. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] pretendio un mandoncillo quitar con cierto embustes unas tierras aun indio principal, supolo el governador, y le dixo: Niman mixco neci in aquen timomati, in atle ipan titlachia: intla tlaxopilli ihuic timotlapaloa inic tictlalcuiliznequi, quen ye quenê tiquinchihua tiquinpoloa in icnotlaca? Se te echa de ver q[ue] eres un devergonzado y atrevido, si te atreves aun principal y le quieres quitar sus tierras, quanto mal haras alos pobres? |
quene + | Za ye quenê? | es posible? | 17?? Bnf_362bis | despertó muy temprano una madre asus hijas, y quexandose launa de tanto madrugar, dixo: Quin ic oppa in tzatzin quanaca: yé cuel yê titechmehuilia? auh ye huellaquauhyohuac in ititotetecate, za yê quemê quexquichton in tichicochizque? no há nada q[ue] cantó segunda vez elgallo, y ya tan presto nos levantas? pues a noche bien tarde nos acostamos, es posible q[ue] tan poco hemos de dormir? |
quenin | Quenin | vide In quenin. Zazan quenin | 17?? Bnf_362bis | |
quenin | Quenin? | Como? interrogativo | 17?? Bnf_362bis | Quenin amo tinechiximati, cuix amo nimotâtzin? Como no me conoces? no soy yo tu padre? Aquel mozo q[ue] estubo 200 años enel convite dela otra vida, sin parecerle mas q[ue] un solo dia, albolber asu casa, diria: Quenin? amo nican in nochan? Como? no es esta mi casa? |
quenin + | Amo zan quenin | en gran manera. No como quiera | 17?? Bnf_362bis | In oiuhquicac in, amo zan quenin, amo zan quenamîtla huelhuic, tlahuelpozon. quanto huvo oido esto, no es como quiera q[ue] se enojó, se enfurecio. Amo zan quenin ticocolê. Eres en gran manera bravo. |
quenin + | In quenin | asi como. dela manera que | 17?? Bnf_362bis | Ma quimonequilti in Totecuiyo in quenin tinechtolinia, ma zan no iuhqui tiquittaz, ihuan ma oc hualca mopan mochihua. quiera Dios q[ue] asi como tu me haces mal, lo veas por tu cara, y aun peor. In quenin in iuh tehuatl tinechtolinia, ca zan ye no iuh nehuatl nimitztoliniz. Como tu me afliges, o haces mal, asi tambien yo te afligiré. |
quenin + | Zazan quenin | apoco mas o menos, sin traza ni acuerdo. | 17?? Bnf_362bis | Zazan quenin ticchihua in tlein nimitztequiuhtia. haces apoco mas o menos loq[ue] te encargo. Ca zazanquenin tiqualani. porq[ue] por nada, y porqualquiera cosa te enojas. |
quenin in | Quenin in? | como es esto? | 17?? Bnf_362bis | Quenin in? Cuix oninixcuep? Como es esto? he perdido el tino? Achca za nican, ca amo ninixcuepa? Cierto es q[ue] esta es mii casa, y q[ue] no he perdido eltino. |
quennel | Quennel? | Que remedio hay? Que se ha de hacer? No hay sino tener paciencia | 17?? Bnf_362bis | Yê otechcuicuiliquê in taxca, in totlatqui, auh in axcan quennel? quenzanel? quezzanel? quennozonel? ma titlaihiyohuican. Ya nos robaron todo lo nuestro, y á hora q[ue] remedio hay? que hemos de hacer sino tener paciencia? De este adverbio y de sus sinonimos quezzanel, quennozonel usaron los mexicanos q[uan]do se vieron acozados delos españoles: Motolinia in icnohuehue, in icnoilama, auh in piltzintli in ayaquimati. Quen nel, quenzanel, quennozonel? Campa nel? Ca yê ticmomacaticate izzazotlein, izzazoquenami timahuizozque. Causan lastima los pobres viejos, y viejas, y los niños inocentes q[ue] no tienen todavia uso de razon; pero q[ue] remedio tiene? q[ue] te ha de hacer? donde hemos de ir? Dispuestos estamos aqualquier cosa, y dequalquiera manera q[ue] suceda. |
quennel mochihuaz | Quennel mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
quennel nozo mochihuaz | Quennel[ ]nozo mochihuaz? | Porque se ha de hacer | 17?? Bnf_362bis | |
quenoque | Quenôquê | quanto mas. (vide Quen oc yê) | 17?? Bnf_362bis | Intla axcan in oc tipiltontli titlatlacoa, quenôquê, quen oc yê, quen zan yê titlatlacoz in iquac tihueiaz? O tambien: Intla axcan in oc tipiltontli titlatlacoa, quen oc yê cenca hualca, cenca tlapanahuia inic titlatlacoz in iquac tihueiaz? Si siendo muchachito pecas, quanto mas pecarás siendo grande. |
quentel | Quentel | algun tanto | 17?? Bnf_362bis | Auh in quenteltzin tlathuic in oachitlanez omeuhtzino in tlatoani. Y despues que huvo algun tanto amanecido, se lebantó dela cama elgovernador. Auh in ye achi quenteltzin omozcali in ye achitzin quimamattiuh in amatl nican yohualla. Despues q[ue] llego atener uso derazon, ya q[ue] iba sabiendo leer un poco en un libro vino aqui. Si digo de un enfermo: Ye achtzin quenteltzin, quiero decir: q[ue] tiene alguna mejoria. En estos ejemplos hay, como se vé, achitzin, achitetzin q[ue] significan un poco, un poquito, algun tanto. |
quenzannel | Quenzannel | lo mismo q[ue]: Quezzanel. (quod vide) | 17?? Bnf_362bis | |
quequezquilhuiltica | Quequezquilhuilticâ | De quantos en quantos dias | 17?? Bnf_362bis | Quequezquilhuitica timoyolcuitia? De quantos en quantos dias te confiesas? Cecemmnatica, chichicoometica. Cada semana. |
quexquichca | Quexquichca | es interrogativo del espacio q[ue] hay de un lugar aotro. Que tanto? Quanto? | 17?? Bnf_362bis | Quexquichca in Coyohuacan? o tambien: quexquichca tiquitzticate in Coyohuacan? ó tambien: quexquichca onantica in Coyohuacan? In ixquichca onantica in Iztapalapa, zan no ixquichca onantica Coyohuacan. Que tanto hay de aqui a Cuyuacan. Loq[ue] hai de aqui a Iztapalapa, hay de aqui a Cuyoacan. |
quezquican | Quezquican | enquantas partes, o lugares | 17?? Bnf_362bis | Quezquican otitocac? en quantas partes sembraste? Zan quezquican. Solamente en pocas partes. In oacito in Caltiltecâ acachto, achitonca oquimitztimanca in mitotia, niman ye ic moxexeloa in quezquican calatoayan, quixoayan. En llegando los españoles primero estubieron un rato mirando alos q[ue] dansaban, y luego se repartieron por todas las partes. por donde se entraba y salia. |
quezquilhuiyoc | Quezquilhuiyoc | Dentro depocos dias. alcabo de algunos dias | 17?? Bnf_362bis | |
quezquipa | Quezquipa? | Que tantas veces? | 17?? Bnf_362bis | |
quezquipa + | Achi quezquipa | Algunas veces | 17?? Bnf_362bis | Achiquezquipa in ye natonahui. Alg[una]s veces he tenido frios y calenturas. |
quezquipa + | Amo zan quezquipa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
quezquipa + | Zan quezquipa | Pocas veces. | 17?? Bnf_362bis | Si pregunto auno q[ue] tantas veces ha hecho un pecado, puede esponder: Quenin nicpohuaz? cuix zan quezquipa, cuix zan tlapohualpa? como las tengo de contar? por ventura son pocas, ó pueden se contar las veces q[ue] lo he cometido? |
quezzanel | Quezzanel | lomismo q[ue] Quezannel, y Quennel. sus sinonimos | 17?? Bnf_362bis | |
quiahuatl + | Tecpan quiahuatl | patio, plazuela del palacio | 17?? Bnf_362bis | |
quil | Quil | Dizque. Dicen que. Se dice | 17?? Bnf_362bis | Oniccac quil, quilmach yê omaxitico in Tlatoani? Dizque ya ha llegado el governador? vide Amo zan quilmach. |
quil mach | Quil[ ]mach | Dizque. Dicen que. Se dice | 17?? Bnf_362bis | Oniccac quil, quilmach yê omaxitico in Tlatoani? Dizque ya ha llegado el governador? vide Amo zan quilmach. |
quilmach + | Amo zan quilmach | su significacion se ve en esta frase: | 17?? Bnf_362bis | Amo zan quilmach in tlein axcan tilhuilo, ca huel neltiliztli, ca tiquittazque, ca topan mochihuaz in iquin on. lo q[ue] ahora se nos dice no es fabula, ni hablilla sin fundamento, es muy gran verdad, lo hemos de ver, y ha de pasar por nosotros. |
quin | Quin | Despues. (para tiempo futuro) | 17?? Bnf_362bis | Quin tihuallaz. Despues vendrás. Ahuel niaz moztla, quin huiptla niaz. no podré ir mañana, despues de mañana iré. Quin chicome tipixcazque. Despues cogeremos la miez de aqui a ocho dias. Oc niccahua in, quin zatepan nictzonquixtiz in itlatollo in oncan imonecyan. Dejolo aqui por ahora, despues acabaré de tratar de ello en su lugar. |
quin | Quin | adverbio detiempo pasado y futuro | 17?? Bnf_362bis | Quin iz onquiz. Ahora acabó depasar. Quin huel axcan iz onquiz. ahora en este punto acabó de pasar. Amo quin axcan in noca timocayahua. no es cosa nueva, ni la primera vez que me haces trampas; ca yeppa tiuhqui, yeppa motlachihual, yeppa monemiliz. es ya maña tuya, lo trahes muy de atras. Amo quin axcan nipehua in ninococoa, ca yeppa nicocoxqui. no empiezo ahora a estar malo, muy antiguo es mi elestar enfermo. |
quin achic | Quin achic | poco ha, despues de poco. adv[erbi]o de t[iem]po presente y fut[ur]o | 17?? Bnf_362bis | Quin achic, quin izqui in onquiz. poco há q[ue] pasó. quin achic tihuallaz. despues vendrás, de aqui aun rato vendrás. |
quin axcan | Quin axcan | Ahora en este punto | 17?? Bnf_362bis | |
quin huel iuh | Quin huel iuh | ahora poco há | 17?? Bnf_362bis | quin huel iuh nonasi in oncan tianquizco onechilpiquê. acabo de llegar al tianguiz, quando me prendieron. |
quin icuac | Quin iquac | entonces | 17?? Bnf_362bis | In ye tixtlamati, quin iquac nicneltocaz in motlatol. aguardaré aver si vienen algunos adecirme algo, entonces creeré loq[ue] me dices. in iquac timotlatlacollazaz, quin iquac tipactiez. quando sacudieres de ti tus pecados, entonces estarás alegre. |
quin icuac | Quin iquac | hasta q[ue] | 17?? Bnf_362bis | ca niman ahuel in nican chocoayan titocuiltonozque, quin iquac in ompa tiazque in ilhuicac. Deninguna manera podemos tener en este valle de lagrimas perfecto gozo hasta q[ue] vayamos al cielo. Hui Don Bernabetzê tlacacê iz timohuicaz ayamo nimitznottiliaya, quin iquac in mochi tlacatl ohuetzcac in otimotlazochtili in onimitznottili. Valgame Dios Don Bernabe aqui estabas? no te havia visto, hasta q[ue] todos se rieron, q[ue] los hicistes reir con tus gracias. Amo nimitcahuaz, quin iquac in otinechmacac, in tinechhuiquilia. no te dexaré hasta q[ue] me hayas dado lo q[ue] me debes. Lo qual tambien se puede decir de este modo: amo nimitzcahauz intlacamo iquac otinechmacaz. O tambien: Intlacamo achtopa tinechmacaz in tinechhuiquilia. |
quin iuh | Quin iuh | poco ha, recientemente | 17?? Bnf_362bis | Quin iuh ninonamictia, in omomiquili in notatzin. estaba yo recien casado, quando se murio mi padre. In iquac, in quin iuh onmi onmocamacui in caxtillan tlailli ca yamanqui, tzopelic, yecê izzatepan iz zan tlatzaccan in ye teitic mihiyotia, ca iuhquin tecoancoatl ic teiztlacmina teixhuintia, teixmalacachoa. el vino al beberse, y tomarse en la boca es blando y dulce, pero al fin muerde como vivora ponzoñosa, y embiraga. |
quin iyopa | Quin iyopa | la primera vez | 17?? Bnf_362bis | Quin iyopa axcan ninoyolcuitia. esta es la primera vez q[ue] me confieso. quin iyopa yalhua in onitlachiato tecpan quiahuac. ayer fue la primera vez q[ue] fui aver la plaza. |
quin izqui | Quin izqui | lo mismo q[ue] Quin achic. quod vide | 17?? Bnf_362bis | |
quin occecni | Quin occecni | Despues en otra parte | 17?? Bnf_362bis | ma oc ticcahuacan in, quin occecni mitotiuh. Dexemos ahora esto, despues enotra parte se tratará de ello. |
quin tepan | Quin tepan | Despues. | 17?? Bnf_362bis | Quin tepan timoyolcuitiz. Despues te confesarás. |
quin ye inici | Quin yê inici | poco ha | 17?? Bnf_362bis | Quen yê nici, quin ye inici otitlacat, auh ye cuel titlatla huelilocati. poco ha, ó no { } q[ue] naciste, y ya tan presto eres bellaco. Cuix quin yê nici in ninemi? ayacan hualmachizti in Caxtiltecâ, in iquac onitlacat. Que? tan poco ha q[ue] vivo, tan pocos años te parece q[ue] tengo, aun no havia nueva delos Españoles, q[uan]do naci? |
quin ye nici | Quin yê nici | poco ha | 17?? Bnf_362bis | Quen yê nici, quin ye inici otitlacat, auh ye cuel titlatla huelilocati. poco ha, ó no { } q[ue] naciste, y ya tan presto eres bellaco. Cuix quin yê nici in ninemi? ayacan hualmachizti in Caxtiltecâ, in iquac onitlacat. Que? tan poco ha q[ue] vivo, tan pocos años te parece q[ue] tengo, aun no havia nueva delos Españoles, q[uan]do naci? |
quin za tepan | Quin za tepan | Despues | 17?? Bnf_362bis | Oc acattopa nitlaquaz, quin zatepan nimitzittaz. comeré primero, y despues te veré. |
quixoayan | Quixoayan | salida. puerta por donde se sale | 17?? Bnf_362bis | |
tachcauh + | Oc tachcauh | mas. Comparat[iv]o (vide Achi. mas comparat[iv]o) Se le suele posponer ic, ó inic antepuestas al nombre con q[ue] se hace la comparacion | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc tachcauh inic tlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. A laletra : yo soy mas principal y primero en quanto sabio q[ue] tu. Occenca tachcauh inic tlazotli inic mahuiztic in costic teocuitlatl in amo ye tepoztli, yecê huel oc tetemonec in tepoztli inic tequitihua. Mucho mas precioso y de estima es el oro q[ue] el hierro, pero mas util es para trabajar el hierro. |
tami + | Quemmach tami | Dichoso yo, dichoso tu, etc[etera] Quemmach con Ami a quien se le anteponen los pronombres ni, ti, am, conforme la persona con quien van, y perdiendo la i los pronombres ni, ti. significa dichoso y bienaventurado. | 17?? Bnf_362bis | |
tech | Tech | en lo q[ue] significa propriamente quando una cosa esta apegada, conjunta, ó incorporada con otra | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] motech ca ce temauhti tlatlacolli. en ti hay un espantozo pecado. In Totecuiyo Jesuchristo in itech cruz, o, cruz titech omomiquili. Cristo murio en la cruz. Notechtlami ce cihuatl, yecê aic itech onacic. me achacan una muger, pero nunca he llegado a ella. Motech pohui in, ati pertenece esto. Itechtzinco nicpohua in Totecuiyo Dios in ixquich notlachihual. AD{} n[ues]tro s[eño]r ofresco y dedico todas mis obras. |
tech | Tech | prepos[icion]. se compone con los nombres mediante la ligatura ti | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] quahuitl, arbol, madero, quauhitech en el arbol ó madero. |
tech | Tech | prep[osicion]. sirve para varias frases q[ue] se pueden ver enel Vocabulario de Molina en la palabra Tetech. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tetech ninoxicoa. tengo envidia de ti. |
tech | Tech | vide Cuitlapan. Icpac tech. Pan | 17?? Bnf_362bis | |
tech | tech | prepos. Hay varios nombres en tli, q[ue] antes del tli tienen alguna de estas preposiciones. Ahora quando a tales nombres se les quita el tli (por fuerza de la composicion) les sirve de preposicion el icpac, tech, pan, tlan, lan, q[ue] de por si tienen | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tlalticpactli. mundo. tlalticpac. en el mundo. caltechtli, pared, caltech (en lugar de *caltechtitech) en la pared. teopantli, iglesia. teopan en la iglesia. mictlantli, infierno. mictlan, en el infierno. xillantli vientre, xillan en el vientre, cuyo lan es lo mismo q[ue] tlan. V[erbi]g[racia] xillantli. moxillan, tu vientre, ó en tu vientre, o dentro de tu vientre, y solo la materia de q[ue] se trata, ó el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si se habla con preposicion, o sin ella. V[erbi]g[racia] Ixillantzinco in Santa Maria omonacayotitzino in Jesuchristo. en el vientre de S[an]ta Maria encarnó Jesuchristo. Tampoco a chantli, casa, le ponen jamas preposicion, y el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si es la locucion q[ue] enbuelbe, o no preposicion. V[erbi]g[racia] nochan xicallaqui. entra en mi casa. mochan xiauh. Vete a tu casa. pero es comun acompañarle ompa, quando no se habla de casa q[ue] esta in mediata o presente, sino distante. V[erbi]g[racia] ompa mochan xiauh. vete alla atu casa. |
techcopa | Techcopa | De, acerca de | 17?? Bnf_362bis | Itechpa, itechcopa nitlatoz in teotlaneltoquiliztli, hablaré dela fe, acerca de la fé. itechpatzinco, itechcopatzinco, itechtzinco in Totemaquixticatzin hualquizaya in ixquich ilhuia ahuiacayotl. De n[ues]tro salvador salia toda la fragancia del cielo. |
tecpan quiahuatl | Tecpan quiahuatl | patio, plazuela del palacio | 17?? Bnf_362bis | |
tehuan | Tehuan | en compañia de otros | 17?? Bnf_362bis | Tehuan notlatocaya. caminaba yo con otros, ó en compañia deotros. Tehuan nehua. me hago del bando deotro. |
tel | Tel | este adv[erbi]o se suele entreteger con otras razones con q[ue] muestra consolarse en alguna pena, ó escusarse de algo q[ue] le imputan. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] con un muchacho entró un hermano suyo ala huerta, y viendo q[ue] les amanazaban azotes dixo: Cuix tel nehuatl notlatlacol? Ca tehuatzin otinechmocuitlahuiltili inic omohuantzinco nicalac tepancalco, ihuan ca atle oniceuic. Zan tel iyo in quezquitl ompa oniqua. Pues tengo la culpa? tu me forzaste a entrar contigo enla huerta, ni yo tomé fruta, solo comi alla una poca. Reprehendo uno a otro, diciendole: Quemmach otitlapalotzinco in ixquich oticmopopolui ic, otimotecoanochili? como te has atrevido agastar tanto enel banquete? Responde el otro: tlein tel opopoliuh? amo zan yehuatl in tocnotlacayo? pues q[ue] se ha gastado mas de loq[ue] pedia nuestra pobreza? Visitando uno sus semanteras temia q[ue] estubiese desmedrada la de temporal, pero por otra parte esperaba q[ue] le saldria bien, mostró su consuelo en usar tres veces el tel. Za yehuatl in ximmilli in tepetlalli nechtequipachoa: ca tel yê cemiztitl inic hueyac, amo za tel caxiliz in atlalli. sola lasementera de temporal me dá cuidado, aun bien q[ue] va yá deun xeme, no es muy factible q[ue] alcanze a estotras de xiego? esto dixo antes deverla; pero despues de vista, se consoló mas y dixo: O! ca atle tel mâ oquitlacô. en verdad q[ue] no ha recibido daño ninguno. Ofreciese un vasallo asu Rey para emprender una cosa demucho riesgo en pro dela republica, dificultolo el Rey, y viendo q[ue] porfiaba, le dixo: Ce tel ye qualli moceloquichtlê, yê tehuatl ticmati ca nel ye ticmomaca ca ye timonahualpoloa: Ea pues soldado valiente, sea en buena hora como tulo quieres, pues tu te pones á ello, tu mismo te vas ala muerte, sin saber lo q[ue] haces. entonces respondio el Vasallo: Ca zan tel ce momacehual ticmotlanitalhuia. Aun bien q[ue] solo un Vasallo pierde en el fuego Vuestra Alteza. |
tel | Tel | pero. [vide Yecê] | 17?? Bnf_362bis | Dixo un labrador asus hijas: tlamolli moca epazoyô xicchihuacan, tel ye amehuantin anquimati, ca amocihuatequiuh. haced el guisado con mucho epazote, pero esto mejor lo saben vosotras pues es oficio de mujer. En dos ocasiones se usa el adv[erbi]o pero en castellano, uno es quando uno ha alabado algo, y luego con este adv[erbi]o añade otra cosa con q[ue] lo deslustra, y en esta significacion usa el mexicano solo de yecê. Otra es quando ha dicho alguna falta dealguno, ó de alguna cosa y con este pero añade otra buena propriedad, con q[ue] hace llevadero loprimero, y en esta segunda significacion usa el mexicano indiferentemente de Yecê, ó Tel. V[erbi]g[racia] trata uno de tomar por yerno aun mancebo, y dice deel: Ca icnotlacatl, atle iaxca, itlatqui, tel qualli tlacatl, ó yecê qualli tlacatl. pobre es, pero hombre de bien. Hace uno cargo otro de q[ue] ha hecho alguna falta, y responde el otro: Mazotel onicchiuh, tlein tel ipan motta in onicchiuh, amo se hual{..} in tehuatl ticchiuhtinemi? Demas q[ue] lo haya yo hecho, pero tan grande cosa es? no es peor lo q[ue] tu andas haciendo? In mohuexiuh ca qualli tlacatl, ca momoztlae misa quiccaqui, yecê tlahuanqui. mi consuegro es buen hombre, oye todos los dias misas, pero es borracho. Inin telpocatl ca icnotzintli atle in itlatqui, atle iaxca, yecê, tel qualli tlacatl! Este joven es pobre, pero bueno. |
tel | Tel | muchas veces solo sirve de adorno, y otras con q[ue] uno se consuela, o se disculpe delo q[ue] le imputan | 17?? Bnf_362bis | Cuix tel nehuatl notlatlacol? Cuix amo tle tehuatl otinechcuitlahuilti? acaso es culpa mia, no fuiste tu el me forzaste aello? en donde el Tel nada significa. |
tel | Tel | vide Matel | 17?? Bnf_362bis | |
telchime | Telchimê | plural de Telchitl. quod vide | 17?? Bnf_362bis | |
telchitl | Telchitl | aun q[ue] parecen nombres son como adverbios de q[ue] usa uno q[uand]o se huelga del mal de otro, o muestra q[ue] tiene su merecido. | 17?? Bnf_362bis | Si auno le sucede una desgracia puede decir otro: Telchitl, itepayo itech monequi, ma oc hualcâ ipan mochihua. me huelgo, bien hecho está, tiene su merecido, plegue a Dios q[ue] le venga mas mal, ojalá cosa peor le suceda. Iyo ocel notlahuelitzo, achayê nitelchitl, achanel notepayô. Ah desdichado de mi, no esta claro q[ue] tenga mi merecido! Asi puede decir auno q[ue] se halla culpado. Nota a Telchitl se le anteponen los semipronombres de Verbos ni, ti, etc[etera]. Nitelchitl, titelchitl, antelchimê, porq[ue] en efecto tal vez tiene Telchitl este plural Telchimê. |
telpayo | Telpayo | aun q[ue] parecen nombres son como adverbios de q[ue] usa uno q[uand]o se huelga del mal de otro, o muestra q[ue] tiene su merecido. | 17?? Bnf_362bis | Si auno le sucede una desgracia puede decir otro: Telchitl, itepayo itech monequi, ma oc hualcâ ipan mochihua. me huelgo, bien hecho está, tiene su merecido, plegue a Dios q[ue] le venga mas mal, ojalá cosa peor le suceda. Iyo ocel notlahuelitzo, achayê nitelchitl, achanel notepayô. Ah desdichado de mi, no esta claro q[ue] tenga mi merecido! Asi puede decir auno q[ue] se halla culpado. Nota a Telchitl se le anteponen los semipronombres de Verbos ni, ti, etc[etera]. Nitelchitl, titelchitl, antelchimê, porq[ue] en efecto tal vez tiene Telchitl este plural Telchimê. |
teotlac + | Ye teotlac | De dia. Tlacâ se dice: desde por la mañana hasta el medio dia; pero despues de medio dia, se debe decir: Ye teotlac. ya es tarde. Tlacâ significa tambien ser tarde | 17?? Bnf_362bis | Tlacâ tihuallaz, amo yehualtica. Vendraz de dia, no de noche. (sale de tlacatli, el dia).. Ye tlaca, xicihui. Ya es tarde, date prisa. Ye tlacâ, ye tlatlachipahua. ya es tarde, q[ue] amanece yá. |
tepampa | Tepampa | por otros, por causa de otros. | 17?? Bnf_362bis | Tepampa nitlatzaqua. {...}, pago por otros. |
tepan + | Quin tepan | Despues. | 17?? Bnf_362bis | Quin tepan timoyolcuitiz. Despues te confesarás. |
tepan + | Quin za tepan | Despues | 17?? Bnf_362bis | Oc acattopa nitlaquaz, quin zatepan nimitzittaz. comeré primero, y despues te veré. |
tepan + | Za tepan | Despues. Yecê ic zatepan. pero alfin, alcabo. vide Quin zatepan | 17?? Bnf_362bis | Achtopa ximixami, zatepan titenizaz. lávate primero el rostro, y despues almorzaras. Achto xiccui in atl, zatepan titlaahuachiz. Ve primero a traher agua, y despues regaras. |
tepayo | Tepayo | lo mismo q[ue] Telchitl su sinonimo, se le anteponen los semipronombres no, mo, etc[etera] | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] notepayo, motepayo, itepayo, totepayo, antepayo, intepayo. |
tepiton | Tepiton | lo mismo q[ue] tepitzin | 17?? Bnf_362bis | Tepiton, tepitzin nacatl oniqua. he comido un poco de carne. es adjetivo y concuerda con nacatl. |
tepiton | Tepiton | vide Zatepiton | 17?? Bnf_362bis | |
tepiton + | Za tepiton | falta, o faltaba muy poco. | 17?? Bnf_362bis | za tepiton inic aciz centlacol. faltaba ya poco p[ar]a llegar ala mitad. |
tepitzcatzin | Tepitzcatzin | chiquito, poquito | 17?? Bnf_362bis | |
tepitzin | Tepitzin | adverbio. un poquito. suele servir de adjetivo, q[uan]do se junta con substantivo | 17?? Bnf_362bis | ma tepitzin atzintli xinechmotlaocoli: hazme caridad, dame de caridad tantita agua. Tepitzin tlaquatzintli motetzinco monequia. comera V[uestra]m[ajesta]d dos bocados. |
tepitzocoton | Tepitzocoton | chiquito. casi siempre se dice deun perrito | 17?? Bnf_362bis | |
tepitzocotzin | Tepitzocotzin | chiquito. casi siempre se dice deun perrito | 17?? Bnf_362bis | |
tepotzco | Tepotzco | Atras, ala espalda. se junta conlos semipronombres, no, mo, i etc[etera]. es preposicion | 17?? Bnf_362bis | ma micampa, mopotzco xitlachia. mira atu vida pasada. Itepotzco in tepetl. detras del monte, o sierra. notepotzco, detras de mi. caltepotzco. detras de la casa. Tlatepotzco. detras de alguna cosa, sin decir qual. Tetepotzzco nitechicoitoa. murmuro detras de ellos, asu espalda, ensu ausencia. |
tequitl | Tequitl | vide Zan tequitl. Zan huel tequitl | 17?? Bnf_362bis | |
tequitl + | Zan huel tequitl | lo mismo que zan tequitl. De manera q[ue] este adverbio significa propriamente: no hice sino hacer esto, y luego etc[etera] | 17?? Bnf_362bis | Zan huel tequitl onontlaqua niman nia in nitlatequipanoto. No hice sino comer un bocado, y luego me fui atrabajar. |
tequitl + | Zan tequitl | sirve de adverbio, aunq[ue] tequitl es nombre, q[ue] significa oficio, trabajo. Significa este adverbio, q[ue] no se hizo sino executar algo, y pazar al punto a executar otra cosa | 17?? Bnf_362bis | la significacion de este adverbio se conoce por estos exemplos: Zan tequitl oncan onichiyocuique, otlaquaque inic niman occeppa centlaquauh, ohualtotocaquê. No hicieron mas q[ue] comer alli un bocado, y luego otra vez caminaron aprisa sin pasar. De manera q[ue] significa este adverbio, q[ue] no se hizo sino executar algo, y pazar al punto a executar otra cosa. Nochan onihualla, auh zan tequitl onitlaqua, uah niman onia. Vine ami casa, y no hice sino comer, y luego me fui. Zan tequitl onatlic, niman onitlatequipanoto. No hice sino beber agua, e irme atrabajar. |
tetepitzin | Tetepitzin | es diminutivo con exceso, muy chiquito | 17?? Bnf_362bis | |
tetic | Tetic | por Itetic | 17?? Bnf_362bis | Tlein mach ic otimoxhuitl in iuhqui ic tetic? De q[ue] diablos te has hartado, q[ue] tan pesado estas? |
teuh | Teuh | prepos[icion] (o mas bien adv[erbi]o) amanera. latin, velut. | 17?? Bnf_362bis | Quetzalteuh a manera de quetzal. |
tiuhqui | Tiuhqui | Asi eres, tal es tu naturaleza. es yá propriedad, y maña tuya | 17?? Bnf_362bis | |
tla | Tla | nota de comparativo. vide Ma, nota de comparat[ivo], y de optativo. | 17?? Bnf_362bis | |
tla | Tla | prep[osicion]. Compuesta con el nombre significa el lugar q[ue] abunda de aquella cosa q[ue] significa el nombre. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Tetl, piedras. tetla, pedregal. lugar donde hay muchas piedras. |
tla oc | Tla oc | 17?? Bnf_362bis | en esta frase se ve su uso: Oc maya, tla oc nonquiza. aguarda un poco, pasaré. mientras q[ue] paso. | |
tla oc | Tla oc | lo mismo q[ue] Tla ocmaya. Aguarda, detente un poco. | 17?? Bnf_362bis | Auno q[ue] leya una escritura enq[ue] se nombraban unas personas, dixo otro q[ue] lo estaba oyendo: Tla ocma, nopiltzitzinê, inon tâtli, nantli ticmotenehuilia, ca yehuatzin in notâtzin, in nonantzin. aguarda, señor, ese padre y madre q[ue] nombra, son mi padre y madre. Tla ocma, tla ocmaya, nopiltzinê ma oc nictzaqua inin amatl. espera un poco hijo mio, cerraré primero esta carta. |
tla oc maya | Tla oc maya | aguarda un poco, espera | 17?? Bnf_362bis | Tla oc maya, oc nontlami in ninoteochihuaz. aguarda un poco, acabaré de rezar. |
tlaca | Tlacâ | es adv[erbi]o deq[ue] usa elq[ue] te acu{...} de repente de algo, y lo dice, haviendo dicho antes lo contrario, ú otra cosa diferente. equivale al castellano Ansi, asi, pero no, pero si. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] confesandose uno dice: Ye aoctle in ma itlâ niquilnamiqui in notlatlacol. Tlaca niquilnamiqui ca oc oppa onicquatlapan in nonamic. Ya no me acuerdo otro pecado. Ansi, pero si me acuerdo q[ue] otras dos veces rompi la cabeza ami muger. Pregúntale auno su confesor, si tiene algun pecado, y el dice: Atle ma itlâ ic onicnoyolitlacalhui in Totecuiyo. Tlaca niquilnamiqui ce cihuatl onic huetzquili, oniquelehui. En nada he ofendido a Dios. Asi, me acuerdo q[ue] hice señas auna mujer, y la desé. Para que se entienda el exemplo siguinete, supongo q[ue] en mexicano son semejantes y faciles de equivocar las palabras con q[ue] se dice ocupacion de borrachera, y ocupacion de govierno. Predicando pues uno, dixo: In amehuantin in ampipiltin in nemmanyan amo anquihualcaqui in imisatzin Totecuiyo, ca nel yê inic itech ammotlamia in amotlahuancatequiuh. Tlacâ, oninotempatili in amotlatocatequiuh. Vosotros los Principales no veniis a misa entre semana, y es q[ue] os escurais con vuestra ocupacion de borrchera. Asi, q[ue] me equivoqué, quise decir, con vuestra ocupacion de govierno. |
tlaca | Tlacâ | De dia. Tlacâ se dice: desde por la mañana hasta el medio dia; pero despues de medio dia, se debe decir: Ye teotlac. ya es tarde. Tlacâ significa tambien ser tarde | 17?? Bnf_362bis | Tlacâ tihuallaz, amo yehualtica. Vendraz de dia, no de noche. (sale de tlacatli, el dia).. Ye tlaca, xicihui. Ya es tarde, date prisa. Ye tlacâ, ye tlatlachipahua. ya es tarde, q[ue] amanece yá. |
tlaca + | Ca yê tlaca | Ya es tarde | 17?? Bnf_362bis | Ma tihuian caye tlaca,cayê immanin. Vamonos q[ue] yá es tarde. |
tlacacco | Tlacacco | con paz, sosiego, mansa y pacificamente | 17?? Bnf_362bis | In qualtin in yectin pactinemi, yocoxcanemi, acampa nacazmahui, tlacacco nemi. los buenos viven alegres, no tienen temores ni sobresaltos, viven con gran paz, y quietud. |
tlacace | Tlacacê | lo mismo que Tlacazo | 17?? Bnf_362bis | Admirdo uno de q[ue] su semantera vaya tan adelante, dice: O! tlacacê yecuel miahuatziznequi in toctli. Valgame Dios, ya quiere espigar la caña. No havra uno reparato [sic] enq[ue] estaba un amigo suyo en la conversacion, y en reparando, dixo: Hui tlacacê, iz timocuicatz, ayampo nimitznottiliaya. Que aqui estas? aun no te havia visto. |
tlacaceye | Tlacaceyê | lo mismo que Tlacazo | 17?? Bnf_362bis | Admirdo uno de q[ue] su semantera vaya tan adelante, dice: O! tlacacê yecuel miahuatziznequi in toctli. Valgame Dios, ya quiere espigar la caña. No havra uno reparato [sic] enq[ue] estaba un amigo suyo en la conversacion, y en reparando, dixo: Hui tlacacê, iz timocuicatz, ayampo nimitznottiliaya. Que aqui estas? aun no te havia visto. |
tlacatli ixelihuian | Tlacatli ixelihuian | el medio dia | 17?? Bnf_362bis | |
tlacazo | Tlacazo | De este adverbio usa elq[ue] con admiracion cae en la cuenta de algo q[ue] no havia reparado, o alomenos se confirma en aquella Verdad | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tlacazo ca nelli in quitoa nocihuauh ye nopan huallathuiz. Valgame Dios bien decia mi muger q[ue] ya queria amanecer. Vio uno muerta una persona principal, y admirado dixo: Ye onoyollo pachiuh, tlacazo zan tecenneneuhcamictia in miquiztli, tlacazo in quenin miqui in icnotzin, tlacazo zan noiuh miqui in tlatoani. Ya acabé de entender lo q[ue] pasa. Valgame Dios q[ue] la muerte no se ahonra con nadie, q[ue] atodos lleva por un {...}! q[ue] dela manera q[ue] muere el pobre, muere tambien el grande. Tlacazo ca nelli in tlein quitoa monamic ca yê tlanecix. Valgame Dios, hay tal, es verdad lo q[ue] me dixo mi muger q[ue] ya havia de amanecer. |
tlalchi | Tlalchi | abaxo, en el suelo, en la tierra | 17?? Bnf_362bis | Tlalchi nitlachia. miro acia elsuelo. Ninotlalchitlaza. me abajo, y humillo hasta el suelo. |
tlalchihuic | Tlalchihuic | Hacia el suelo | 17?? Bnf_362bis | |
tlalchipa | Tlalchipa | Hacia el suelo | 17?? Bnf_362bis | |
tlalhuiz + | Zan tlalhuiz | lo mismo que Tlalhuiz. | 17?? Bnf_362bis | |
tlamach | Tlamach | poco a poco, quedito, despacio con tiento, manza y pacificam[en]te | 17?? Bnf_362bis | vide Zan tlamach. |
tlamach + | Zan tlamach | poco a poco, despacio, con tienso, quedito, mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Cenca zan tlamach in yatihui in tlatoquê inic ocalaquito in huei tecpan. fueron andando muy despacio los caziques hasta entrr en palacio. |
tlamayecancopa | Tlamayecancopa | amano derecha | 17?? Bnf_362bis | |
tlamayeccampa | Tlamayeccampa | amano derecha | 17?? Bnf_362bis | |
tlan | Tlan | prepos[icion]. con, junto, cercano, en compañia, entre, debajo, en. latin juxta, apud, inter, infra, in. | 17?? Bnf_362bis | Notla timoyolcuitiz. te confesaras conmigo. Tepetitlan, junto al monte, notlan ximotlali. sientate junto a mi. |
tlan | Tlan | prepos[icion]. muchas veces se compone con los nombres sin la ligatura ti. vide Cuitlapan. Icpac tech. pan | 17?? Bnf_362bis | Atlan. en elagua. junto alagua. de atl. agua. nocxitlan. amis pies. mocxitlan ninotlanquequetza. me arrodillo asus pies. salen de Icxitl, el pie. Pero de ordinario se compone con los nombres con la ligatura ti. Nocaltitlan. junto ami casa. Ihuititlan. entre las plumas. |
tlan | tlan | prepos. Hay varios nombres en tli, q[ue] antes del tli tienen alguna de estas preposiciones. Ahora quando a tales nombres se les quita el tli (por fuerza de la composicion) les sirve de preposicion el icpac, tech, pan, tlan, lan, q[ue] de por si tienen | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tlalticpactli. mundo. tlalticpac. en el mundo. caltechtli, pared, caltech (en lugar de *caltechtitech) en la pared. teopantli, iglesia. teopan en la iglesia. mictlantli, infierno. mictlan, en el infierno. xillantli vientre, xillan en el vientre, cuyo lan es lo mismo q[ue] tlan. V[erbi]g[racia] xillantli. moxillan, tu vientre, ó en tu vientre, o dentro de tu vientre, y solo la materia de q[ue] se trata, ó el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si se habla con preposicion, o sin ella. V[erbi]g[racia] Ixillantzinco in Santa Maria omonacayotitzino in Jesuchristo. en el vientre de S[an]ta Maria encarnó Jesuchristo. Tampoco a chantli, casa, le ponen jamas preposicion, y el verbo q[ue] hay en la oracion da a conocer si es la locucion q[ue] enbuelbe, o no preposicion. V[erbi]g[racia] nochan xicallaqui. entra en mi casa. mochan xiauh. Vete a tu casa. pero es comun acompañarle ompa, quando no se habla de casa q[ue] esta in mediata o presente, sino distante. V[erbi]g[racia] ompa mochan xiauh. vete alla atu casa. |
tlani | Tlani | abajo, debajo | 17?? Bnf_362bis | |
tlanihuic | Tlanihuic | acia abajo. lo mismo que Tlanipa | 17?? Bnf_362bis | |
tlanipa | Tlanipa | acia abajo | 17?? Bnf_362bis | In tlein etic in iuhqui tetl tlani huetzi, tlanipa itztiuh, ó tlamattiuh. lo q[ue] espesad como piedra cae abajo, se va acia lo bajo. |
tlapanahuia + | Oc tlapanahuia | mas comparat[iv]o (vide Achi mas comparat[iv]o) y asi su {} traduccion es : aun sobrepujar, y por lo mismo se traduce bien : es mas. Se le suele posponer ic, ó inic antepuestas al nombre con q[ue] se compara algo | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Nehuatl nimitzpanahuia inic nitlamatini in amo tehuatl. yo soy mas sabio q[ue] tu. Yo meaventajo ati enquanto soy sabio. Nehuatl occenca nitlapanahuia inic nitlamatini in amo iuh tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
tlapanahuia + | Quen oc ye cenca tlapanahuia | quanto mayor. vide Quen oc ye cenca hualca | 17?? Bnf_362bis | |
tlapanticpac | Tlapanticpac | en la azotea | 17?? Bnf_362bis | Tecpan tlapanticpac hualmoquetz. se ha puesto en la azotea de palacio. |
tlapic + | Zan tlapic | en vano, en valde, sin provecho, o fruto, y tambien falsamente, con mentira. | 17?? Bnf_362bis | Aocmo imman zannen, zan tlapic otihullaquê, ye ocuellatzonquia. Ya no es tiempo, envalde hemos vendio ya se acabo la fiesta. |
tlapohualpa + | Amo tlapohualpa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
tlapohualpa + | Amo zan tlapohualpa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
tlathuiz | Tlathuiz | inconsideradamente, sin que, ni paraque. en vano, sin consideracion, ociosamente, sin fundam[en]to | 17?? Bnf_362bis | amechyollotlahuelilocuepa, amechchichicuepa in octli, inin tlalhuiz, zan tlahuiz antequaquâ. os enfurece como perros en pulque, q[ue] arremeteis y embestis sinque ni para que. macamo tlalhuiz, zan tlalhuiz xiquito in tlein ticmati, cuix zan tlalhuiz quitlapoa in itop, in ipetlacal in aquin mimatcatlacatl? no digas inconsiderademente lo q[ue] sabes, q[ue] el cuerdo no abre inconsideradamente sus cofres, esto es, no descubre tus secretos. Ca tlalhuiz, zan tlalhuiz tetechtichicoyoloa, tetechtichicotlamati, tetechtitlamia in tlatlacolli. sin consideracion, en vano, sin fundamento sospechas de otros y les impones pecados. |
tlatta + | Aquen tlatta | es un desvergonzado, no tiene respeto a nadie | 17?? Bnf_362bis | |
tlatzacan + | Iz za tlatzacan | al fin, alcabo, ala postre | 17?? Bnf_362bis | |
tlatzaccan | Tlatzaccan | alfin, alcabo. Izza tlatzaccan. al fin, alcabo | 17?? Bnf_362bis | |
tlatzintlan | Tlatzintlan | abajo | 17?? Bnf_362bis | Ma iz xinechmochieli, oc nitemo tlatzintlan, nechnotza. aguardeme V[uestra]m[ajesta]d aqui, mientras voy abajo q[ue] me llaman. niauh tlatzintlan, xinechoncuili inon amatl in tlani câ, amoyehuatl in pani câ, ca yehuatl in tlani câ in itzintlan in amoxtli. traheme ese papel q[ue] está abajo, no elq[ue] está encima, sino el q[ue] está debajo del libro. |
tlayeccampa | Tlayeccampa | amano derecha. | 17?? Bnf_362bis | In iquac otacito in canin icac cruz tlayeccampa xitlacolo. en llegando ala cruz buelbe a mano derecha. |
tlayohuayan | Tlayohuayan | en tinieblas | 17?? Bnf_362bis | |
tle + | Hui tlê | exclamacion con q[ue] uno se admira muchisímo, o espanta de algo q[ue] le coge de repente, y se pronuncian como palabras distintas | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] dispertando uno con un sueño pesado, dixo: Hui tlê nopiltizinê huel amo qualli in onictemic. Valgame Dios, señor, y q[ue] mal sueño he tenido. Y haviendo contado su sueño, respondio elotro: iuhqui on? He hui: ca za yeh huel no yehuatl in onictemic, acitlâ topan mochihuaz. es posible, valgame Dios, lo mismo he soñado yo, quizá nos [hicedexa] algo. |
tle zan nel | Tle zan nel? | interrogat[iv]o. De q[ue] sirve? De q[ue] provecho o fruto trahe? | 17?? Bnf_362bis | Tle zan nen tictequipanoa? ca amo mitztlaxtlahuiz? De q[ue] provecho es servirle, pues no te ha de pagar? Para q[ue] le has deservir, sino te ha de pagar? |
tlehui | Tlehui | lo mismo q[ue] Huitlê | 17?? Bnf_362bis | |
tleic | Tleic | lo mismo q[ue] Tle zan non. especialmente conel verbo non ay | 17?? Bnf_362bis | Tleic non aiz in ompa niaz? Deq[ue] me ha de servir el ir allá. Tleic non aiz in nicahuaz in tlacamo tlatlacamati? De q[ue] provecho es q[ue] yo lo reprenda, si el no hace loq[ue] dicen? |
tleic nen | Tleic nen? | lo mismo q[ue] Tlezannen. | 17?? Bnf_362bis | Tleic nen ticnonotza. Cuix tlacaqui? De q[ue] sirve darle consejos, por ventura da oidos alo q[ue] se le dice? |
tlein + | Zazan tlein mach | su significacion la da esta frase. | 17?? Bnf_362bis | su significacion la da esta frase. In iquac mochiuhtica misa amo ninoteochihua, zazan tlein mach niquilnamiqui. en tiempo de misa no rezo, sino q[ue] me divierto en mil disparatadas imaginaciones. |
tlein + | Zazo tlein | qualquiera cosa que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
tlein + | Zazo tlein | qualquiera cosa que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
tlein mache | Tlein machê | 17?? Bnf_362bis | se conoce su significacion por esta frase. Tlein machê no ic cacamanaloa in notâtzin. Quede chistes q[ue] dice mi padre. | |
tlein nel nicchihuaz | Tlein nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
tlein nel nozo nicchihuaz | tlein nel nozo nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
tlein nozo nel nicchihuaz | tlein nozo nel nicchihuaz | Porq[ue] q[ue] otra cosa puedo hacer | 17?? Bnf_362bis | |
tloc | Tloc | junto. latin. juxta, apud. (prepos[sicion]). | 17?? Bnf_362bis | Itloctzinco in cruz. juxta crucem. Notlocpa ximotlali, sede apud me. sientate junto ami. pardemi. Tetloc tenahuac ninemi. Vivo con otros, en casa agena. In totepixca angeltzin mochipa totloc, tonahuac monemitia. nuestro angel de guarda siempre está y anda con nosotros. |
tlocpa | Tlocpa | dela parte y banda de alguno | 17?? Bnf_362bis | motlocpa ninoquetza. me hago y pongo de su parte y vando, favoresco su casa. literalm[en]te Me paro acia ti. aveces se usa esta frase en significacion inhonesta. |
tomatian | Tomatian | en nuestro tiempo | 17?? Bnf_362bis | Tehuantin tomatian. en nuestro tiempo. |
tzalan | Tzalan | prepos[icion]. entre. | 17?? Bnf_362bis | Totzalan nemi in aquin temac techtlaza. entre nosotros vive elq[ue] nos hace traicion. Tepetzalan. entre montes. Tepetzalantli. camino entre montes. Caltzalan. entre las casas. Caltzalantli. camino, calle q[ue] esta entre las casas. Quauhtzalan. entre arboles. Quauhtzalantli. camino, senda, vereda entre arboles. |
tzintlan | Tzintlan | prepos[icion]. Debajo. | 17?? Bnf_362bis | Atzintlan debajo del agua. (de atl. la agua) vide Cuitlapan. Icpac, tech. pan. |
xihuian + | Zaz cemi xihuian | id de una vez todos juntos. De esta expresion se usa quando van algunos a alguna parte cada uno de por si, y se quiere q[ue] vayan de una vez todos juntos. | 17?? Bnf_362bis | |
ya + | Ye ic on ya | Yeyehua buen rato ha. se junta solo con pret[erit]o al contrario de Ye ic on ya, q[ue] solo va con presente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Yeyehua, yecuelyehua in otlaqua. buen rato ha q[ue] comio. vide Ye ic on ya. |
yacatto | Yacatto | vide Ocyacatto | 17?? Bnf_362bis | |
yacattopa | Yacattopa | vide Ocyacattopa | 17?? Bnf_362bis | |
yalhua immanin | Yalhua immanin | ayer aesta hora | 17?? Bnf_362bis | |
yan | Yan | prepos. Quando se habla de lugar donde se exercita la accion del verbo absolutamente, sindecir mio, suyo, y sin los semipronombres no, mo, i, etc. se usa de yan, y de los impersonales, ahora sean de verbos transitivos, ahora de intransitivos, o neutros | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tetlazotlalo. se ama. tetlazotlaloyan. lugar donde se ama. tepilolo. se ahorca. tepilaloyan. lugar donde se ahorca. tlaxcalchihualo. se hace pan, tlaxcalchihualoyan lugar donde se hace pan, panaderia. tlaxcalnamaco. se vende pan. tlaxcalnamacoyan, lugar donde se vende pan. Ocnamaco. se vende pulque (de octli el pulque) ocnamacoyan. lugar donde se vende pulque, pulqueria. Cochihua, se duerme, (impersonal de cochi dormir) cochihuayan. lugar donde se duerme, dormitorio. micoa. se muere, micoayan. lugar donde se muere. Y porq[ue] los verbos incoativos se pueden hacer impersonaless con solo anteponerles tla, como tlacelia, es impersonal de celia, reverdecer, neutro incoativo, de aqui tlaceliayan lugar donde todo reverdece. |
yan | Yan | prepos. esta se suele posponer ala voz delpreterito perfecto quando acaba en h, o en otra consonante, yentonces se anteponen los semipronombres no, mo, i, etc. | 17?? Bnf_362bis | como atl iceuhyan, lugar donde remansan y reposan las aguas, de cehui parar, descansar, q[ue] hace ceuh en en pret[erit]o Yê imochiuhyan in xocotl. ya es tiempo de fruta. Atle nican imochiuhyan. Aqui no se da, cria nada, el mo es del verbo reflexivo, en lugar de ne. |
yan + | Zan nen yan | lo mismo q[ue] Tlezannen. | 17?? Bnf_362bis | Huel omilhuitl in quitetemoquê in impiltzin, acan huel quittaquê zan nen yan ixquiquizaya ahuic ahuia. Dos dias enteros buscaron asu hijo, y no le pudieron hallar, en valde y sin provecho miraban y andaban deuna parte aotra. |
yancuican | Yancuican | nuevamente, la primera vez | 17?? Bnf_362bis | In iquac yancuican acico in caxtiltecâ, huelquinmauhtiaya, quimizohuiaya in Mexicâ in tlequiquiztli. la primera vez q[ue] llegaron los Españoles espantaban mucho alos Mexicanos las armas de fuego. In iquac yancuican huiloac yancuic Mexico quin ye iuh nimatlacxiuhtica. la primera vez q[ue] fueron al Nuevo Mexico debia yo tener hasta diez años. Amo quin yancuican noca timocayahua, ca yeppa titlahueliloc. no esta la primera vez, q[ue] me haces tiros, muy de atras trahes el ser ruin. In iquac yancuican otzatzic quanaca ye iuh cuel huecauhtica niitztoc. quando cantó el gallo la primera vez, ya havia buen rato q[ue] yo estaba despierto. Aic oninoyolcuiti, ca axcan yancuican ninoyolcuitia. nunca me he confesado, ahora es la primera vez que me confieso. |
ye | Yê | con pret[erit]o perfecto, hace fut|ur]o perfecto | 17?? Bnf_362bis | Yê onitetlazotlac. Yo havre amado. |
ye + | Achi ye iuhqui | Poco mas, o menos. Este adverbio antepuesto a algun numero lo afirma con duda, y equivale al poco mas o menos | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Achi ye iuhqui macuilpa amo oniccac misa. Cinco veces poco mas o menos no oi misa. |
ye + | Achza[ ]ye[ ]nelli? | es posible? adverbio interrogativo de quien se admira de algo q[ue] apenas le parece posible | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia]. Si uno ve muerta y hedionda a una muger q[ue] viviendo era muy hermosa, puede decir: Ach zan ye nelli ye ehuatl in inyecxayaquê, in yectlachielicê catca? Es posible que es esta aquella dama tan bizarra y hermosa? Y aquello de Salomon: Ergo ne credibile est { }. es creible q[ue] Dios more con los hombres? Se puede traducir de esta manera: Ye nelli, zayenelli, achzayenelli in ilhuicahuatzintli in Tlacatl Tlatoani Dios intlan moyetztiequiuh in tlalticpac Tlacâ? Ye nelli, zayenelli, achzayenelli, quen mach zayenelli in Cennemini Teotl Dios topampa omomiquilico? es creible q[ue] el inmortal Dios, q[ue] siempre vive, huviera venido a morir por nosotros? |
ye + | Anozo yê | o, vel, aut | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê aocmo immam | Ya no es tiempo, ocasion | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê huel imonequian | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê huel qualcan | Ya es muy buena hora, o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê imman | Ya es tiempo. Ya es hora | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê immanin | Ya es tarde. | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê oncan | Ya es tiempo. Ya es hora | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê qualli | Sea en buena hora. Me parece bien | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ca yê tlaca | Ya es tarde | 17?? Bnf_362bis | Ma tihuian caye tlaca,cayê immanin. Vamonos q[ue] yá es tarde. |
ye + | Ca yê yeccan | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Immanel yê | Aunque | 17?? Bnf_362bis | Immanel yê nechapizmictizquê ca yeppa iz ninocahuaz. Aunque me maten de hambre en todo caso me he de quedar aqui. Immanel yê zacenca huel huei yez in motlatlacol, ca nel ca mochi tomaloni. aunque sean muy grandes tus pecados, todos se pueden perdonar, y absolver. |
ye + | In amo yê | Que. con estas particulas se hace el termino de comparacion. vide Achi, mas, comparativo | 17?? Bnf_362bis | nehuatl oc ye nitlamatini in amo yê tehuatl. Yo soy mas sabio que tu. |
ye + | In oc ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados | 17?? Bnf_362bis | In oc ye huecauh in amocolhuan quiteotocaya in tlacatecolotl. antiguamente V[ue]tros abuelos y mayores idolatraban, o tenian por Dios el demonio. |
ye + | In ye huecauh | antiguamente, en tiempos pasados. | 17?? Bnf_362bis | In ye huecauh in oc impan huehuetque qualli ic tlamania in ipan talpeuh. antiguamente, en t[iem]pos pasados, en t[iem]po delos antiguos havia buen orden en nuestra ciudad. |
ye + | In ye iuh | quando, despues, haviendo | 17?? Bnf_362bis | in ye iuh chicueilhuitl omozcalitzino in Totemaquixticatzin impantzinco ommocalaqui in itlamachtiltzitzinhuan. Despues de haver resucitado n[ues]tro Salvador, entró al octavo dia donde estaban sus dicipulos. |
ye + | In ye macuil | (en lugar de In ye macuililhuitl) aunq[ue] es nombre imperfecto compuesto de macuilli, se usa como adverbio para decir: en dias pasados: en tiempo pasado, o sea de pocos, o de muchos dias | 17?? Bnf_362bis | Xonmotta in micampa, in motepotzco, quen otonnemico in ye macuil, in ye matlac. mete la mano en tu pecho, y mira como has vivido en t[iem]po pasado, esto es, mira qual ha sido tu vida pasada. Ma xinemili inquenami otinen in ye macuil, in ye matlac. Considera como has vivido en el t[iem]po pasado. Propriamente significa: ya ha cinco dias. |
ye + | In ye matlac | (en lugar de In ye matlac ilhuitl. ya ha diez dias) aunq[ue] es nombre imperfecto compuesto de matlactli, diez, se usa como adverbio p[ar]a decir: en dias pasados: en t[iem]po pasado sea de poco o de muchos dias: | 17?? Bnf_362bis | Xicnemili in quenami otinen in ye macuil, in ye matlac. considera como has vivido en el tiempo pasado. |
ye + | In ye nechca | antiguamente, en tiempos pasados. latin. Olim | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | In ye nepa | antiguamente. lat[in]. olim | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | In yê | ya. sirve al presente | 17?? Bnf_362bis | In ye cochtoc in chanê, ipan ocalaquito in itechquê. quando yá esta durmiendo, esto es, quando yá estaba durmiendo, un t[iem]po por otro, el dueño de la casa entraron los ladrones, donde el estaba. |
ye + | Niman yê ic | luego luego, luego alpunto | 17?? Bnf_362bis | Niman yê ic yaquê luego alpunto se fueron. In oiuh onechmoyolcuitili in teopixqui niman ye ic omohuicac. Asi q[ue] el padre me confesó, luego sin tardarse se fue. |
ye + | Oc ye cenca | mas, comparat[ivo]. vide etiam. Achi mas comparat[ivo] | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl oc ye cenca nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas docto q[ue] tu. |
ye + | Oc[ ]cenca[ ]yê | mas. Comparativo. vide Achi, mas, comparat[iv]o | 17?? Bnf_362bis | Nehuatl occencayê nitlamatini in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
ye + | Quen oc ye cenca hualca | quanto mayor | 17?? Bnf_362bis | Intla ixquich netoniliztli topan mochihua in axcan, quen ocyecenca hualca cenca tlapanahuia in mochihuaz in iquac tlamiz iz cemanahuatl, cenca hualca, cenca tlapanahuia inic temauhtiz yez. Si alpresente pasamos tantas miserias, quanto mayores serán las q[ue] pasaremos en el fin del mundoo? seran mucho mas espantosas. |
ye + | Quen oc ye cenca tlapanahuia | quanto mayor. vide Quen oc ye cenca hualca | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Quen oc yê | quanto mas | 17?? Bnf_362bis | Intla axcan xopantla ticecmiqui, quen oc yê, quen zan yê, quen ôque ticecmiquiz iz cehuetzilizpan? si ahora en verano tienes frio, quanto mas lo tendrás en tiempo de frios y yelos? Quin achi tictoca, yecuel tizotlahua, quen oc yê, quen zan yê timopoloz in yê tlamimilolticpactiauh? Aun no has andado nada, yya desmayas, quanto mas lo estarás q[uan]do andes por cuestas? |
ye + | Quen yê quenê | quanto mas. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] pretendio un mandoncillo quitar con cierto embustes unas tierras aun indio principal, supolo el governador, y le dixo: Niman mixco neci in aquen timomati, in atle ipan titlachia: intla tlaxopilli ihuic timotlapaloa inic tictlalcuiliznequi, quen ye quenê tiquinchihua tiquinpoloa in icnotlaca? Se te echa de ver q[ue] eres un devergonzado y atrevido, si te atreves aun principal y le quieres quitar sus tierras, quanto mal haras alos pobres? |
ye + | Quen zan yê | quanto mas. vide Quen oc yê | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Quin yê inici | poco ha | 17?? Bnf_362bis | Quen yê nici, quin ye inici otitlacat, auh ye cuel titlatla huelilocati. poco ha, ó no { } q[ue] naciste, y ya tan presto eres bellaco. Cuix quin yê nici in ninemi? ayacan hualmachizti in Caxtiltecâ, in iquac onitlacat. Que? tan poco ha q[ue] vivo, tan pocos años te parece q[ue] tengo, aun no havia nueva delos Españoles, q[uan]do naci? |
ye + | Quin yê nici | poco ha | 17?? Bnf_362bis | Quen yê nici, quin ye inici otitlacat, auh ye cuel titlatla huelilocati. poco ha, ó no { } q[ue] naciste, y ya tan presto eres bellaco. Cuix quin yê nici in ninemi? ayacan hualmachizti in Caxtiltecâ, in iquac onitlacat. Que? tan poco ha q[ue] vivo, tan pocos años te parece q[ue] tengo, aun no havia nueva delos Españoles, q[uan]do naci? |
ye + | Ye huel yê huecauh | mucho t[iemp]o hà | 17?? Bnf_362bis | Yehuelyehuecauh in ninococotinemi. mucho t[iemp]o hà quando enfermo. |
ye + | Ye no cuel | otra vez. pero denotando brevedad | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Ye no cuel ceppa | Otra vez | 17?? Bnf_362bis | Omito ca ye mohuicatza in tlaohuani, auh zatepan ye no cuel occepa omitto, ca yê aocmo mohuicatz. Se dixo q[ue] ya venia el governador, y despues se dixo otra vez, ó corrio otra voz, de q[ue] ya no viene. |
ye + | Za ye connequiz | no será menester mas. | 17?? Bnf_362bis | Axcan nimitztlapopolhia, yecê intla occepa ticnanquilia in monantzin za ye connequiz inic nimitzhuitequiz. por ahora teperdono; pero si otra vez respondieres atu madre, no sera menester mas paraq[ue] te azote. Za ye connequiz se da a entender con el, q[ue] havia otras causas p[ar]a castigar, y en allegandose aquella, se executará el castigo. |
ye + | Za ye nelli | vide Ach za ye nelli. | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Za ye quenê? | es posible? | 17?? Bnf_362bis | despertó muy temprano una madre asus hijas, y quexandose launa de tanto madrugar, dixo: Quin ic oppa in tzatzin quanaca: yé cuel yê titechmehuilia? auh ye huellaquauhyohuac in ititotetecate, za yê quemê quexquichton in tichicochizque? no há nada q[ue] cantó segunda vez elgallo, y ya tan presto nos levantas? pues a noche bien tarde nos acostamos, es posible q[ue] tan poco hemos de dormir? |
ye + | Zan ye no | El mismo. El mismo lugar, o tiempo. la misma cosa. | 17?? Bnf_362bis | Mexico onitlacat, ihuan zan ye no oncan oninotzcalti. Naci en Mexico, y ay mismo me crie. Zan ye no yehuatl oniquito. lo mismo dixe yo. Zan ye no oncan oquinnamic. los encontré en el mismo lugar. Zan ye no ihui. De la misma manera, dela propria suerte. occeppa zan ye no ihui in ic tlaqualtilo. en la misma conformidad, del mismo modo, o suerte le dieron a comer otra vez. |
ye + | Zan ye no iquac | entonces tambien. es ese mismo tiempo, hora {..} año. | 17?? Bnf_362bis | In iquac titequaatequic. ... zan ye no iquac tiquitotiaz in teotlatolli. quando bautisaras iras diciendo entonces tambien las sagradas palabras. zan ye no iquac on onitlacat. entonces tambien, en ese mismo tiempo naci yo. |
ye + | Zan ye no iuh | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Zan ye no iuhqui | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Zan ye no nican | En este mismo lugar. | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Zan ye no oncan | en ese mismo lugar. | 17?? Bnf_362bis | |
ye + | Zan yê | sino. | 17?? Bnf_362bis | Amo onicahuac, ca zan yê ihuan onicnonotz. Yo no lo señi, sino q[ue] mansamente le avise. |
ye + | oc ye | mas, comparat[iv]o. vide Achi mas comparat[iv]o el yê aviva mucho la comparacion, porq[ue] es adversivo o otra cosa antecedente, o subsequente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] amo qualli on, yê qualli in. No es bueno eso, sino eso, donde el qualli in es adversativo de amo qualli on. Nehuatl oc yê nitlamatini, in amo tehuatl. Yo soy mas sabio q[ue] tu. |
ye achi huecauh | Yê achi huecauh | algun tiempo ha | 17?? Bnf_362bis | Ye achi huecauh in aoccan niquitta. algun t[iem]po ha q[ue] no lo veo en parte ninguna. |
ye cuel | Ye cuel | vide Achic | 17?? Bnf_362bis | |
ye cuel | Yê cuel | yá. Pero denotando mayor brevedad de la q[ue] se pretendia | 17?? Bnf_362bis | Yê tlacâ, azo yê ocuellaqualoc. ya es tarde, quiza havran ya comido. Quinmomacuilxiuhtiliaya in tlazoichpochtzintli, in yecuel itentzinco quimomachiltiaya in itlapalolocatzin tlatocaihuapilli, auh quin iuh mochiiconxiuhtiliaya in yecuel mozauhtzinoaya. andaba en cinco años la S[an]ta Virgen (S[an]ta Catalina de Serra) quando ya sabia de memoria la Ave maria, y entrada en los siete ya ayunaba. In axcan in oc huel tipiltontli, ihuan yecuel notencopa nicmati in teotlatolli. todavia soy muy niño, y yà sè de memoria la Doctrina Christiana. |
ye cuel yehua | Ye cuel yehua | buen rato hà. Se junta solo con pret[erit]o. vide Ye yehua, y Ye ic onya. y Yehua | 17?? Bnf_362bis | |
ye huel ye huecauh | Ye huel yê huecauh | mucho t[iemp]o hà | 17?? Bnf_362bis | Yehuelyehuecauh in ninococotinemi. mucho t[iemp]o hà quando enfermo. |
ye huel yehua | Ye huel yehua | vide yehua | 17?? Bnf_362bis | |
ye ic on ya | Ye ic on ya | Yeyehua buen rato ha. se junta solo con pret[erit]o al contrario de Ye ic on ya, q[ue] solo va con presente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Yeyehua, yecuelyehua in otlaqua. buen rato ha q[ue] comio. vide Ye ic on ya. |
ye imman | Ye imman | ya es tiempo, ya es hora | 17?? Bnf_362bis | ye imman in titlaquazque. ya es hora o tiempo q[ue] comamos. Ca ye imman, ca ye oncan inic titixtlapozque, ya es hora y tiempo de abrir los ojos. ye imman, ye oncan inic tlaqualoz. ya es hora de comer. |
ye imman in | Ye imman in | ya es tarde | 17?? Bnf_362bis | Hui tlê, tlacacâ yê tlaca, ca ye immanin. Valgame dios q[ue] tarde es ya. Una Madre reprendiendo asus hijas de q[ue] siendo tarde no se hairan levantado, las dixo: Cuix imman in oc noma cochihua? Can oniquimittac ichpochmecapaltin oc noma imman cochi? Es hora esta de estar durmiendo? donde se ha visto q[ue] tan largas como un vaxal duerman todavia aestas horas? |
ye nelli | Ye nelli | vide Ach zayenelli | 17?? Bnf_362bis | |
ye no cuel | Ye no cuel | otra vez. pero denotando brevedad | 17?? Bnf_362bis | |
ye no cuel ceppa | Ye no cuel ceppa | Otra vez | 17?? Bnf_362bis | Omito ca ye mohuicatza in tlaohuani, auh zatepan ye no cuel occepa omitto, ca yê aocmo mohuicatz. Se dixo q[ue] ya venia el governador, y despues se dixo otra vez, ó corrio otra voz, de q[ue] ya no viene. |
ye oncan | Ye oncan | Ya es hora, ya es tiempo | 17?? Bnf_362bis | ye oncan in titlaquazque. ya es hora y tiempo q[ue] comamos. |
ye teotlac | Ye teotlac | De dia. Tlacâ se dice: desde por la mañana hasta el medio dia; pero despues de medio dia, se debe decir: Ye teotlac. ya es tarde. Tlacâ significa tambien ser tarde | 17?? Bnf_362bis | Tlacâ tihuallaz, amo yehualtica. Vendraz de dia, no de noche. (sale de tlacatli, el dia).. Ye tlaca, xicihui. Ya es tarde, date prisa. Ye tlacâ, ye tlatlachipahua. ya es tarde, q[ue] amanece yá. |
ye yohuac | Ye yohuac | Ya es de noche | 17?? Bnf_362bis | |
yeccan | Yeccan | vide Huel yeccan | 17?? Bnf_362bis | |
yeccan + | Ca yê yeccan | Ya es muy buena hora o tiempo | 17?? Bnf_362bis | |
yeccan + | Huel yeccan | amuybuena hora. o t[iem]po, en muy buen lugar, o parte. Adverbio de t[iem]po y lugar | 17?? Bnf_362bis | |
yece | Yecê | pero | 17?? Bnf_362bis | Immanel huellazotlanqui inin tilmatli, yecê ahuel niccohuaz. aunq[ue] es muy linda esa manta, pero no he de comprarla. In axcan oc nimitztlapopolhuia, yecê intla occeppa iuhqui ticchihuaz, za yê connequiz inic yequenê ticcentzauctiaz. por ahora te perdono, pero si hicieres otra, no sera menester mas para q[ue] finalmente lo pagues todo junto. Nota: aquel za ye connequiz, significa propriamente: no será menester mas, con lo q[ue] se da aentender q[ue] havia otras causas para castigar, y q[ue] en allegandose aquella se executará el castigo. vide Tel. su sinonimo. |
yece ic zatepan | Yecê ic zatepan | Despues. Yecê ic zatepan. pero alfin, alcabo. vide Quin zatepan. | 17?? Bnf_362bis | Achtopa ximixami, zatepan titenizaz. lávate primero el rostro, y despues almorzaras. Achto xiccui in atl, zatepan titlaahuachiz. Ve primero a traher agua, y despues regaras. |
yeeilhuitica | Yeeilhuitica | cada tres dias | 17?? Bnf_362bis | |
yehua | Yehua | en denantes, poco tiempo hà | 17?? Bnf_362bis | Yehua onihualla. en denantes vine. si sele antepone ye, significa mas espacio detiempo. yeyehua onihualla. buen rato ha q[ue] vine. Si se le añade cuel significa mayor espacio. yecuelyehua onitlaqua. gran rato ha q[ue] comi. Y mucho mayor con huel. yehuelyehua onitlaqua. muy gran rato ha q[ue] comi. |
yehua + | Ye cuel yehua | buen rato hà. Se junta solo con pret[erit]o. vide Ye yehua, y Ye ic onya. y Yehua | 17?? Bnf_362bis | |
yehua + | Ye huel yehua | vide yehua | 17?? Bnf_362bis | |
yehuantin immatian | Yehuantin immatian | en el tiempo de ellos, o de aquellos | 17?? Bnf_362bis | |
yehueca yohuac | Yehueca yohuac | muy de noche, muy entrada ya la noche | 17?? Bnf_362bis | Yehuecayohuac in onitecac. me acostè muy de noche. |
yehuecauh | Yehuecauh | mucho tiempo hà | 17?? Bnf_362bis | Yehuecauh in onihualla. mucho tiempo ha q[ue] vine. |
yehuecauh | Yehuecauh | mucho tiempo hà. | 17?? Bnf_362bis | ehuelhuecauh in ninococotinemi, yê cuel yê onxihuitl in acan niquiza. mucho t[iemp]o ha quando enfermo, dos años ha q[ue] no salgo aparte ninguna. |
yeic | Yeic | nota de admiracion | 17?? Bnf_362bis | Yeic qualli! q[ue] bueno! q[ue] cosa tan buena. |
yeiconya | Yêiconya | Rato ha | 17?? Bnf_362bis | Yeiconya in nimitznotetemolia. buena rato ha q[ue] te busco. yeiconya in motlaqualtiticâ. buen rato ha q[ue] estas comiendo. Este adverbio se junta con presente, y no con el pret[erit]o y por consiguiente no estubiera bien dicho: *ye ic on ya in otlaqua. sino: yeyehua, vel, yecuelyehua, in otitlaqua. buen rato ha q[ue] comio. |
yeni + | Cemmanca yeni | Cosa estable y perpetua | 17?? Bnf_362bis | |
yeppa | Yeppa | Mui antiguo, de mui atras. adverbio de tiempo | 17?? Bnf_362bis | Amoquin axcan in noca timocayahua, ca yeppa tiuhqui. Yeppa motlachihual., yeppa monemililiz. no es cosa nueva, ni la primera vez q[ue] me haces trampas, es ya maña tuya, lo trahes muy de atras. |
yequene | Yequenê | Ultimamente, finalm[ent]e. pero se usa quando se temia o aguardaba algo q[ue] al fin sucedio | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] in ye ic expa motlatlauhtiliticaya in Totecuiyo, ye quenê moquixtitihuetzico in itlachihualtzin in Angel. ala tercera vez q[ue] oro n[ues]tro S[eño]r vino finalmente el Angel criatura suya. Quando los Conquistadores rebolbieron segunda vezz sobre Mexico, dixeron de ellos los Mexicanos: Quil yequenê onocuelhuallaquê oquizaco? Dizque ultimamente han venido otra vez. Nohuiampa otlayeyeco in ma nechcialti: ahuel mochiuh ic yequenê oqualan. hizo quanto pudo para q[ue] yo viniera en lo que queria, no fue posible, con q[ue] ultimam[en]te se enojó. Ye ic expa omococô in no huepol, auh yequenê omomiquili. ala tercera vez q[ue] enfermo mi cuñado (asi lo llama la cuñada) porfin murio. |
yequene | Yequenê | vide Quenyequenê. Zayequenê | 17?? Bnf_362bis | |
yequene | Yequenê | Ultimamente, mucho mas | 17?? Bnf_362bis | Apurado un sugeto de su necesidad, y de la de sus hijos, desea irse y dexarlos, pero separa despues, y dice: Quen niquincauhtehuas. Cuix amo yequenê huel motolonizque? Como los he de dexar? por ventura no pasaran ultimamente mayor necesidad? |
yeyehua | Yeyehua | vide Yehua | 17?? Bnf_362bis | |
yeyehua | Yeyehua | buen rato ha. se junta solo con pret[erit]o al contrario de Ye ic on ya, q[ue] solo va con presente | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Yeyehua, yecuelyehua in otlaqua. buen rato ha q[ue] comio. vide Ye ic on ya. |
yeyohuac | Yeyohuac | ya es de noche. asi se dice quando va anocheciendo | 17?? Bnf_362bis | Oc ye hueca yohuac. todavia es muy de noche. asi se dice al amanecer. |
yocaxca | Yocaxca | poco a poco, quedito, despacio, con trento, mansa y pacificamente. vide Zan yocoxca | 17?? Bnf_362bis | |
yohua | Yohua | De noche | 17?? Bnf_362bis | Oc hueca yohuatzinco. todavia es muy de mañana. |
yohuac + | Oc yohuac | mui de mañana | 17?? Bnf_362bis | |
yohuac + | Ye yohuac | Ya es de noche | 17?? Bnf_362bis | |
yohuac + | Yehueca yohuac | muy de noche, muy entrada ya la noche | 17?? Bnf_362bis | Yehuecayohuac in onitecac. me acostè muy de noche. |
yolic | Yolic | poco a poco. suele tomar los semipron[ombres] No, mo, i. pero lo ordinario es no tomarlos | 17?? Bnf_362bis | Zan huel inyolic yatihui. Van muy despacio. |
yolic | Yolic | poco a poco | 17?? Bnf_362bis | Mazan ihuian yolic xicquinmocniuhti in Caxtiltecâ. Toma por amigos con paz y sin guerra alos Españoles. este consejo dieron a Montezuma sus vecinos. |
yon | Iô | eso, esa, es[t]o | 17?? Bnf_362bis | Ca zan oc iô in nimitzilhuia. Por ahora no te digo mas de esto. |
yontlapalixti | Iontlapalixti | De ambos lados | 17?? Bnf_362bis | Iontlapalixti huicollo in atlihualloni. De ambos lados tiene azas el cantaro. |
yoyohuac + | Oc yoyohuac | todas las madrugadas | 17?? Bnf_362bis | |
za | Za | vide Ma za nel | 17?? Bnf_362bis | |
za | Za | larga la a, es sinonimo de Zan, aunq[ue] aveces se distinguen enq[ue] Zan excluye simplemente la cosa, y Za detal manera la excluye, q[ue] dá a entender q[ue] antes havia sido. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] si pregunto auno quantos hijos tiene, y me responde Zance, solamente uno, denota q[ue] no ha tenido otros hijos, pero si me responde : Za ce, solamente uno, denota q[ue] al presente no tiene sino es un hijo, pero antes tubo otros q[ue] se le murieron. Uno q[ue] se lamentaba q[ue] su pueblo huviera venido a menos, dixo : Za huel timatlactin tomomen. Ya no somos mas q[ue] doce vecinos. |
za | Za | sino. | 17?? Bnf_362bis | Unos principales deun pueblo por haver perdido desu reputacion, dixeron: aocmo itla ipan techmatizque in macehualtin za toca huetzcazque, za toca mahuiltizque, ya no haran caso denosotros los indios, sino q[ue] se reiran y haran burle de nosotros. aocac tlacatl ca za cactimani in altepetl. Ya no hay gente, sino q[ue] esta desienso elpueblo. |
za | Za | aviva la significacion dela palabra q[ue] se le sigue. | 17?? Bnf_362bis | Za cenca matlapaltic. es gran manera fuerte. |
za | Za | antepuesto a nombres, verbos, o adverbos denota ser infalible lo q[ue] ellos significan. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] nelli, verdaderamente ó cosa verdadera, za nelli, sin duda ninguna, infaliblemente. El q[ue] dice : Ca za niaz. da a entender q[ue] en todo caso, indefectiblemente irá. Auno le havian dicho q[ue] havia de morir presto sus padres, y viendo algunas señales deello, dixo: An ca za neltiz inic miquizque in nonantzin, in notâtzin. Segun parece infaliblemente se cumplirá el q[ue] se mueran mis padres. Ca za neltiz in Dios itlatoltzin. infaliblem[en]te se cumplirá, o se verificara la palabra de Dios. |
za + | Iz za tlatzacan | al fin, alcabo, ala postre | 17?? Bnf_362bis | |
za + | Quin za tepan | Despues | 17?? Bnf_362bis | Oc acattopa nitlaquaz, quin zatepan nimitzittaz. comeré primero, y despues te veré. |
za achchica | Za achchica | (sincopado el ch por la cacofonia) muy a menudo. | 17?? Bnf_362bis | Za achchica, ó achica, za achtzan in titlaqua. acada rato comes. Za achica in huallauh. cada rato va y viene. no hace sino ir y venir. za achchica in ompa yauh oc namacoyan. cada rato va ala taberna. vide Achchica. |
za achi | Za achi | falta, o faltaba muy poco para hacer esto. | 17?? Bnf_362bis | Za achi inic hualquizaz in tonatiuh, in iquac onineuh. faltaba muy poco para salir el sol quando me lebanté. Zahuelachi inic polihuizquê in Mexicâ. faltaba ya poco p[ar]a q[ue] se acaban los mexicanos. |
za achica | Za achica | (sincopado el ch por la cacofonia) muy a menudo. | 17?? Bnf_362bis | Za achchica, ó achica, za achtzan in titlaqua. acada rato comes. Za achica in huallauh. cada rato va y viene. no hace sino ir y venir. za achchica in ompa yauh oc namacoyan. cada rato va ala taberna. vide Achchica. |
za achiton | Za achiton | falta, ó faltaba muy poco. | 17?? Bnf_362bis | Za achiton inic hualquizaz intonatiuh in iquac onineuh. faltaba muy poco para salir el sol quando me lebante. |
za ce | Za cê | finalmente. se usa quando despues de haver contado varias cosas, se concluye con la ultima, ó con una proposicion universal. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] alos q[ue] se quieren confesar les puedo decir : Monequi anquitozquê in quezquipa oanquitlacoquê in misatzin, in quezcizquipa oantlahuanquê, za ce quezquipa in oipan anhuetzquê in occeui temictlani tlatla calli. es menester q[ue] digais quantas veces haveis dexado de oir misa, quantas veces os haveis emborrachado, y finalmente quantas veces haveis caido en otros pecados mortales, y en cada uno de ellos. Nota: aquel Quecizquipa significa preguntado : quantas veces cada uno? lo qual no tiene quezquipa, q[ue] significa simplemente: que tantas veces? Iniquac timoyolcuitiz tiquitoz in yê quezquipa otitlahuan, in yê quezquipa otinacaqua, auh za cê in ye quezquipa, quecizquipa in ompa tihue{..} in occequi tlatlacolli. quando te confieses dixas quantas veces te emborrachaste, quantas comiste carne, y finalmente quantas veces {...} otros pecados, y en cada uno deellos. |
za cemi | Za cemi | De una vez. | 17?? Bnf_362bis | Za cemi nimitzixnahuatia. te despido para deuna vez. para siempre. |
za cemi | Za cemi | Quando algunos van cada uno de por si a algun lugar, y quiero q[ue] vayan de una vez todos juntos, | 17?? Bnf_362bis | les dire: za cemi xihuian. idos deuna vez todos juntos. |
za cen | za cen | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
za cenca | Za cenca | muy mucho. junto con nombre lo hace superlat[iv]o. vide Za cenca huel. | 17?? Bnf_362bis | za cenca chipahuac. muy puro. |
za cenca huel | Za cenca huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
za cenca huel | za cenca huel | superlativo. latin. nimis. en gran manera, sumamente, en sunto grado, muy. compuesto de cenca mucho, q[ue] con za y huel ya significa en gran manera. Los superlativos minimos se suplen con varios adverbios, o con verbos. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] In ilhuicacihuapillatoani ca cen chipahuacatzintli. Nuestra señora es purisima, o cenquizca chipahuacatzintli. Los verbos con q[ue] se suplen los superlativos son aci, y cemaci reflexivo, q[ue] significan ser una cosa cabal y perfecta, y tlapamahuia, y tlacempanahuia aventajarse mucho en algo, anteponiendo inic al nombre. V[erbi]g[racia] In ilhuicatl cihuapillatoani macitzinotica, mocemacitzinoticâ, motlacempanahuilia inic chipahuacatzintli, za cenca huel mahuizticatzintli. La Reyna del cielo es perfectisima en pureza, y es en gran manera admirable y preciosa. es muy pura y admirable. In cepayahuitl tlacempanahuia inic iztac, aoctle iuhqui iztac. la nieve es blanquissima, no hay con q[ue] se le iguale en blancura. Motlacempanahuilia in Totecuiyo Dios inic cenhuelitilicêcatzintli. Dios n[ues]tro es omnipotentisimo. Aoctle iuhqui inic temauhti, tlacempanahuia inic temauhti in miquiztli. omnium terribilissimum est mori. |
za cenca huelmiecpa | Za cenca huelmiecpa | muchisimas veces. | 17?? Bnf_362bis | |
za cenca miecpa | Za cenca miecpa | muchisimas veces. | 17?? Bnf_362bis | Za cenca, za cenca huelmiecpa in ipan nihuetzi notlatlacol. muchisimas veces he caido en mis pecados. |
za ica in | Za ica in | luego, alpunto, dentro de brebe espacio. | 17?? Bnf_362bis | Za ica in xihualicihui. luego luego ven. Za ica in nihualnocueptihuetziz. luego alpunto beberé. |
za iyopa | Za iyopa | Una sola vez, y esa la ultima. | 17?? Bnf_362bis | Za iyopa in nitlatequipanoz in tecpan. Esta sola vez y no más tengo de trabajar en palacio. Ma za iyopa nomacahualti in notepalehuiliztzin. ayudeme V[uestra]m[ajesta]d esta sola vez. Quin iyopa yalhua onitlaahuan, auh za iyopa yez, ipampa ca huel onechcocho in octli. ayer fue la primera vez q[ue] me emborraché, y será la portrera porq[ue] le hizo mucho aml el pulque. |
za tepan | Za tepan | Despues. Yecê ic zatepan. pero alfin, alcabo. vide Quin zatepan | 17?? Bnf_362bis | Achtopa ximixami, zatepan titenizaz. lávate primero el rostro, y despues almorzaras. Achto xiccui in atl, zatepan titlaahuachiz. Ve primero a traher agua, y despues regaras. |
za tepiton | Za tepiton | falta, o faltaba muy poco. | 17?? Bnf_362bis | za tepiton inic aciz centlacol. faltaba ya poco p[ar]a llegar ala mitad. |
za ye connequiz | Za ye connequiz | no será menester mas. | 17?? Bnf_362bis | Axcan nimitztlapopolhia, yecê intla occepa ticnanquilia in monantzin za ye connequiz inic nimitzhuitequiz. por ahora teperdono; pero si otra vez respondieres atu madre, no sera menester mas paraq[ue] te azote. Za ye connequiz se da a entender con el, q[ue] havia otras causas p[ar]a castigar, y en allegandose aquella, se executará el castigo. |
za ye nelli | Za ye nelli | vide Ach za ye nelli. | 17?? Bnf_362bis | |
za ye quene | Za ye quenê? | es posible? | 17?? Bnf_362bis | despertó muy temprano una madre asus hijas, y quexandose launa de tanto madrugar, dixo: Quin ic oppa in tzatzin quanaca: yé cuel yê titechmehuilia? auh ye huellaquauhyohuac in ititotetecate, za yê quemê quexquichton in tichicochizque? no há nada q[ue] cantó segunda vez elgallo, y ya tan presto nos levantas? pues a noche bien tarde nos acostamos, es posible q[ue] tan poco hemos de dormir? |
zan | Zan | sino. mas antes. | 17?? Bnf_362bis | ca amo onicahuac, ca zan ihuan onicnonotz. yo no lo señi, sino que mansamente le asé. Hablando Montezuma de Cortés, dixo alos suyos: macamo yaoyotica ticnamiquican in Teotl, ma zan matca, zan ihuian calaquiz in nican taltepeuh ipan. No salgamos al encuentro con guerra al Dios, asi llamaban a Cortés, sino entre en nuestra Ciudad can paz y sin ruido. |
zan | Zan | solamente. | 17?? Bnf_362bis | Inic omonocayotitzinco in ilhuicatl Tlatoani Dios, ca zan ipampa inic techmomaquixtiliz. la causa porq[ue] encarnó el Rey del cielo, fue solamente por salvarnos. Tlein ticquazque in ticnotlacâ, amo zan chiltzintli, quiltzintli? Que hemos de comer los pobres, sino solamente chile y yerbas? |
zan | Zan | significa tambien: No hacer uno otra cosa sino lo q[ue] significa el verbo aquien se antepone. | 17?? Bnf_362bis | Zan ticochi. no haces otra cosa sino dormir. Zan timahuiltia. solamente juegas, no haces otra cosa sino jugar. |
zan | Zan | vide Nozan. Ma zan nel. | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Amo zan miecpa | pocas veces | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Amo zan quenamî | lo mismo q[ue] amo zan quenin | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Amo zan quenin | en gran manera. No como quiera | 17?? Bnf_362bis | In oiuhquicac in, amo zan quenin, amo zan quenamîtla huelhuic, tlahuelpozon. quanto huvo oido esto, no es como quiera q[ue] se enojó, se enfurecio. Amo zan quenin ticocolê. Eres en gran manera bravo. |
zan + | Amo zan quezquipa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Amo zan quilmach | su significacion se ve en esta frase: | 17?? Bnf_362bis | Amo zan quilmach in tlein axcan tilhuilo, ca huel neltiliztli, ca tiquittazque, ca topan mochihuaz in iquin on. lo q[ue] ahora se nos dice no es fabula, ni hablilla sin fundamento, es muy gran verdad, lo hemos de ver, y ha de pasar por nosotros. |
zan + | Amo zan tlapohualpa | innumerables veces | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Intla zan axcan | significa segun parece aprimera vista: *si solamente ahora; pero su significacion es muy diversa, y viene a significar: lo q[ue] auno le huviera sucedido en caso de que huviera hecho algo, y nolo hizo | 17?? Bnf_362bis | El ejemplo lo aclararà. Uno queria ir a Tepozotlan, y no fue: y haviendo llovido ese dia en q[ue] havia de haver ido, dijo: Intla oniani yohuatzinco Tepozotlan, intla zan axcan amo ye nopan oquiauh? si huviera ido esta mañana a Tepozotlan, no es cierto q[ue] ya a estas horas me huviera llovido? En este ejemplo se vé lo q[ue] huviera sucedido y no sucedió. Se dice somalente con interrogacion negativa. Auno q[ue] se jactaba de q[ue] havia librado auna muger delas manos de su marido, dixo: In ye yohuac, intlacamo nehuatl, intla zan axcan in Palacisco amoye oquipopolo inamic? Zan imacpa nicquixtito quiquechilacatzoa. Anoche si no fuera por mi, aestas horas, no huviera yá muerto Francisco asu muger? Libréla de sus manos, quando la estaba torciendo el pescuezo. Iba una muger por agua, espantóla un toro, y ella le dijo asu marido: Zan huel tepiton inic nicmacahuazquia in napilol, amo niman ye teteinezquia? Intla zan axcan amo cuel occe yancuic oticmanilito in ichan zoquichiuhqui? Intla zan axcan amo cuel occe yancuic oticmanilito in ichan quichiuhqui? Poco faltó q[ue] se me cayese el cantaro dela mano, pues no se huviera el hecho pedazo? Y ental caso, no huvieras ya ido aestas horas por otro en casa del Ollero? Auno q[ue] estaba fuera de Mexico quando cogian gente para enviar a China, le puedo decir: Intla nican xieni in iquac oteaanoc, intla zan axcan amo ye huey apan tonotiuh? O, Amo ye ompa ala China ticâ? Si huvieras estado aqui, quando prendieron gente, a estas horas no anduvieras enla mar? O, Aestas horas no estubieras en China? |
zan + | Intla zan axcan | en el siguiente ejemplo se varia algo la constuccion ordinaria de este adverbio | 17?? Bnf_362bis | Aun pobreton aquien havia venido el governador, le dixo uno/ Xicmotlazocamachilti in Tlatoani in omitzmochichihuili, moquechtlan oquimopilhui inon tilmatli, in oc noma axcan tictlalinitinemi intla zan axcan anca timaxauhtinemiz, anca za achichi in motzotzomatzin. Tienes q[ue] agradecer algovernador, q[ue] te ha vestido, y dádote esa manta q[ue] trahes puesta, q[ue] sinó aestas horas anduvieras con las carnes de fuera, lleno de andrajos. |
zan + | Quen zan yê | quanto mas. vide Quen oc yê | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Tle zan nel? | interrogat[iv]o. De q[ue] sirve? De q[ue] provecho o fruto trahe? | 17?? Bnf_362bis | Tle zan nen tictequipanoa? ca amo mitztlaxtlahuiz? De q[ue] provecho es servirle, pues no te ha de pagar? Para q[ue] le has deservir, sino te ha de pagar? |
zan + | Zan no imman in | A esta misma hora. | 17?? Bnf_362bis | moztla zan no imman in tittotazquê, mañana aesta misma hora nos veremos. |
zan + | Zan no iquac | entonces tambien, en ese mismo t[iem]po hora, dia, mes, año. | 17?? Bnf_362bis | In iquac titequaatequia, ihuan tictecatiaz in atl, zan no iquac tiquitotiaz inteotlatolli. q[uan]do bautizares y fueres echando la agua, entonces tambien iras diciendo las sagradas palabras. |
zan + | Zan no iuh | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | Zan no iuh, zan no iuhqui, zan ye no iuhqui ic oquintlapaloquê in Tlaxcalteca tlatoquê inquenin oquitlapaloquê in Atzcapotzalco tlatoani. saludaron alos Principales de Tlaxcala dela misma manera q[ue] al señor de Azcapuzalco. |
zan + | Zan no iuhqui | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | Zan no iuh, zan no iuhqui, zan ye no iuhqui ic oquintlapaloquê in Tlaxcalteca tlatoquê inquenin oquitlapaloquê in Atzcapotzalco tlatoani. saludaron alos Principales de Tlaxcala dela misma manera q[ue] al señor de Azcapuzalco. |
zan + | Zan ye no | El mismo. El mismo lugar, o tiempo. la misma cosa. | 17?? Bnf_362bis | Mexico onitlacat, ihuan zan ye no oncan oninotzcalti. Naci en Mexico, y ay mismo me crie. Zan ye no yehuatl oniquito. lo mismo dixe yo. Zan ye no oncan oquinnamic. los encontré en el mismo lugar. Zan ye no ihui. De la misma manera, dela propria suerte. occeppa zan ye no ihui in ic tlaqualtilo. en la misma conformidad, del mismo modo, o suerte le dieron a comer otra vez. |
zan + | Zan ye no iquac | entonces tambien. es ese mismo tiempo, hora {..} año. | 17?? Bnf_362bis | In iquac titequaatequic. ... zan ye no iquac tiquitotiaz in teotlatolli. quando bautisaras iras diciendo entonces tambien las sagradas palabras. zan ye no iquac on onitlacat. entonces tambien, en ese mismo tiempo naci yo. |
zan + | Zan ye no iuh | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Zan ye no iuhqui | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Zan ye no nican | En este mismo lugar. | 17?? Bnf_362bis | |
zan + | Zan ye no oncan | en ese mismo lugar. | 17?? Bnf_362bis | |
zan achca | Zan achca | muy frequentemente. | 17?? Bnf_362bis | |
zan achtza | Zan achtza | (por la cacophonia, se escribe y pronuncia Atzan. Atza.) muy frequentemente. | 17?? Bnf_362bis | |
zan achtzan | Zan achtzan | (por la cacophonia, se escribe y pronuncia Atzan. Atza.) muy frequentemente. | 17?? Bnf_362bis | |
zan amo | Zan amo | 17?? Bnf_362bis | su uso se vé en estas frases: ca zan amo ticmoccanenequi in monotzaloca. no hacez sino fingir, o hacer q[ue] no oyes los consejos q[ue] se te dan. Ticmohuica, de Ithua. ver. | |
zan atza | Zan atza | vide Zan achtzan. | 17?? Bnf_362bis | |
zan atzan | Zan atzan | vide Zan achtzan. | 17?? Bnf_362bis | |
zan cana | Zan cana | en qual ó qual parte. En pocas partes. | 17?? Bnf_362bis | Zan cano mohueichihua inin xochiqualli, en qual o qual parte se da esta fruta tan grande. |
zan cen | Zan cen | Juntamente, en uno, en una. | 17?? Bnf_362bis | si uno dice q[ue] hurté deun tiro o deuna vez, o juntamente una gallina de castilla, dos ovejas, y tres cerdos, dira: oniquichtec ce quanaca (por la cresta q[ue] tienen las gallina le dan este nombre) omentin ichcamê, ihuan yeintin pitzomê, ca zan cen mochi in oniquichtec. hurté una gallina, dos ovejas, tres puercos, porq[ue] es verdad q[ue] todo junto, o juntamente lo hurté. |
zan cuel | Zan cuel | en brebe tiempo, en brebe espacio. | 17?? Bnf_362bis | ompa colhuacan oilhuiloque in mexicâ in amo iciuhca, in amo zan cuel aciquihui in oncan tlatoatizque. En Culhuacan fue dicho alos mexicanos q[ue] no llegarian tan presto, ni en poco tiempo al lugar donde havian dereynar. Cenca huei in yaoyotl, in necaliliztli mochiuh amo zan cuel in necacahualoc. fue muy reñida la pelea, no se acabó tan presto. Opeuh moyolcuitia in cocoxqui, aúh zan cuel omic. empezó a confesarse el enfermo, y dentro de breve tiempo murio. |
zan huel iuh | Zan huel iuh | esta frase manifiesta su uso. | 17?? Bnf_362bis | esta frase manifiesta su uso. Zan huel iuh onhuetz, cenyohual in omoteochiuh. se le fue toda la noche en rezar. |
zan huel iyolic | Zan huel iyolic | Mui poco apoco, muy despacio, muy quedito, muy mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Nanahui mantihui in matlequiquiztlazquê, zan huel iyolic in mantihui yê quicactihui ininyaohuehueuh. Los arcabuceros van de quatro en quatro y muy despacio al compaz de su atambor. Zan huel inyolic yatihui in yaoquizquê. Los soldados van caminando muy despacio. |
zan huel quemman | Zan huel quemman | Mui raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Teopan cemilhuitia in nonamic, ye yohuac in huallauh zan huelquemman in huallaca tlaqua. Mi muger se está todo eldia enla iglesia, y quando viene a comer ya es de noche, muy raras veces viene a comer de dia. |
zan huel tequitl | Zan huel tequitl | lo mismo que zan tequitl. De manera q[ue] este adverbio significa propriamente: no hice sino hacer esto, y luego etc[etera] | 17?? Bnf_362bis | Zan huel tequitl onontlaqua niman nia in nitlatequipanoto. No hice sino comer un bocado, y luego me fui atrabajar. |
zan icel | Zan icel | solo, tan solo. | 17?? Bnf_362bis | Zan huel iceltzin in Dios nechmopalehuia. tan solamente Dios me ayuda. |
zan ihuian | Zan ihuian | poco, a poco, contiento, quedito, masa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Zan ihuian, yoxca onictlacamâ in tlatoani. pacificamente y sin resistirle obedeci algovernador. Dixo Montezuma de Cortés. Ye ic noncâ inic zan matca, ihuian nicnamiquiz in tlatoani, ma hualmohuica. dispuesto estoy á salir al encuentro pacificamente aeste señor, venga en buena hora. |
zan ilihuiz | Zan ilihuiz | inconsideradamente. con muchisima inconsideracion. lo mismo que Tlalhuiz. | 17?? Bnf_362bis | |
zan ipan | Zan ipan | De buena manera, medianamente. | 17?? Bnf_362bis | Amohuel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan, zan ipan cualli. no es muy alto, ni muy chico, sino de buena manera. Amo huel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Amo huel tomahuac, amo no huel pitzactontli, zan ipan, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Zan ipan inic tiquauhtic. eres de buena estatura. |
zan ipan cualli | Zan ipan qualli | De buena manera, medianamente. | 17?? Bnf_362bis | Amohuel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan, zan ipan cualli. no es muy alto, ni muy chico, sino de buena manera. Amo huel quauhtic, amo no tepiton, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Amo huel tomahuac, amo no huel pitzactontli, zan ipan, zan ipan qualli. no es muy gordo ni muy flaco, sino debuena manera. Zan ipan inic tiquauhtic. eres de buena estatura. |
zan iuh | Zan iuh | estas frases manifiestan su uso. | 17?? Bnf_362bis | estas frases manifiestan su uso. Zan iuh otlathuic in quiauh. llovio hasta elamanecer. Zan iuh onquiza in huehueiilhuitl in ammoyolcuitia. Pasanse las fiestas principales sin q[ue] os confeseis. Zan iuh otlahuic in choca. lloró hastaq[ue] amanecio. |
zan iyolic | Zan iyolic | con toda mansedumbre, muy mansa y pacificamente, muy poco a poco, con mucho tiempo, muy quedito. Con el zan se excluye la prisa q[ue] lleva. | 17?? Bnf_362bis | Ma zan iyolic xinenemi. anda poco a poco y con tiento. Con el zan se excluye la prisa q[ue] lleva. Auno q[ue] va muy de prisa, se le dice esto. y zan yolic, zan ihuian nicnonanquililia in notatzin. respondo ami padre masa y pacificamente. |
zan iyopa | Zan iyopa | solamente una vez. | 17?? Bnf_362bis | zan iyopa in onctlapaloto in iquac mococoaya. solamente una vez lo visité quando estaba enfermo. |
zan iyoque | Zan iyoquê | solos. | 17?? Bnf_362bis | Amo zaniyoquê in qualtin in yectin quimmonelilia in Totecuiyo. {Ds} no hace bien asolos los buenos. |
zan mach | Zan mach | antepuestos alos verbos significan: q[ue] a uno todo se le vá en hacer lo q[ue] el verbo significa. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tla ximocahuacan, zan mach antlatoa. Callad, q[ue] todo se os va en hablar. Zan mach nechahua. no hace sino resistirme. Zan machê nican, nepa ancacalactinemi. no haceis sino andarnos metiendo de casa en casa. |
zan mache | Zan machê | antepuestos alos verbos significan: q[ue] a uno todo se le vá en hacer lo q[ue] el verbo significa. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] tla ximocahuacan, zan mach antlatoa. Callad, q[ue] todo se os va en hablar. Zan mach nechahua. no hace sino resistirme. Zan machê nican, nepa ancacalactinemi. no haceis sino andarnos metiendo de casa en casa. |
zan matca | Zan matca | poco apoco, despacio, quedito, mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Ye ic noncâ inic zan matca, ihuian nicnamiquiz in tlatoani. Dispuesto estoy a salir al encuentro pacificamente a este señor. |
zan nelli | Zan nelli | Del todo cierto. ciertamente. | 17?? Bnf_362bis | cuix zan nelli in tehuatzin in titotlatolcauh? eres verdaderamente acaso nuestro Rey? |
zan nen | Zan nen | en vano, en valde, sin sospecho. | 17?? Bnf_362bis | Immanel zan ce motlatlacol in moneyolcuitilizpan ticpinahuizcahuaz, xicmati ca nen, zannen, ca nenyan, ca nenya timoyolcuitia. aunq[ue] un solo pecado calles por verguenza en tu confesion sabes q[ue] en vano y sin fruto te confiesas. Amo zannen hualchochoca yohualtica in tecolotl, itlâ quitoznequi, azo ticemê yê titomiquilizquê. No en vano, (son palabras de un supersticioso) ni sin causa continua el buho en venir allorar de noche, algo pronostica, quiza se morirá alguno de nosotros. Si uno le lebanto aotro q[ue] era ladron con intento de q[ue] lo castigaran, y no lo castigaron puede decir: Zan nen onictentlapiqui, zan nen itech onictlami in ichtequiliztli, amo ic otlatzacuiltiloc. en valde, sin provecho le lebanté q[ue] era ladron, pues no lo castigaron por eso. Si dixera: Zan tlapic itech onictlami in ichtequiliztli, querria decir: con falsedad y mentira dixe de el q[ue] era ladron. |
zan nen yan | Zan nen yan | lo mismo q[ue] Tlezannen. | 17?? Bnf_362bis | Huel omilhuitl in quitetemoquê in impiltzin, acan huel quittaquê zan nen yan ixquiquizaya ahuic ahuia. Dos dias enteros buscaron asu hijo, y no le pudieron hallar, en valde y sin provecho miraban y andaban deuna parte aotra. |
zan no icuac | Zan no iquac | entonces tambien, en ese mismo t[iem]po hora, dia, mes, año. | 17?? Bnf_362bis | In iquac titequaatequia, ihuan tictecatiaz in atl, zan no iquac tiquitotiaz inteotlatolli. q[uan]do bautizares y fueres echando la agua, entonces tambien iras diciendo las sagradas palabras. |
zan no imman in | Zan no imman in | A esta misma hora. | 17?? Bnf_362bis | moztla zan no imman in tittotazquê, mañana aesta misma hora nos veremos. |
zan no iuh | Zan no iuh | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | Zan no iuh, zan no iuhqui, zan ye no iuhqui ic oquintlapaloquê in Tlaxcalteca tlatoquê inquenin oquitlapaloquê in Atzcapotzalco tlatoani. saludaron alos Principales de Tlaxcala dela misma manera q[ue] al señor de Azcapuzalco. |
zan no iuhqui | Zan no iuhqui | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | Zan no iuh, zan no iuhqui, zan ye no iuhqui ic oquintlapaloquê in Tlaxcalteca tlatoquê inquenin oquitlapaloquê in Atzcapotzalco tlatoani. saludaron alos Principales de Tlaxcala dela misma manera q[ue] al señor de Azcapuzalco. |
zan nocel | Zan nocel | solo. | 17?? Bnf_362bis | Zan nocel onihualla. Yo solo vine. tan solamente yo vine. |
zan nocuel | Zan nocuel | otra vez, pero de notanto brevedad, ó q[ue] se ha de reiterar la cosa dentro de brebe tiempo otra vez. | 17?? Bnf_362bis | Omito ca ye oyaquê in Caxtilteca, aocmo ceppa huallazque: auh in oquiz onxihuitl zan nocuel, yenocuel ceppa omito inic yenocuel, zannocuel huitzê. corrio voz, dixose q[ue] ya se havian ido los españoles, y q[ue] no bolberian mas; pero despues de dos años se bolbio adecir con calor q[ue] venian otra vez. |
zan pacca | Zan pacca | poco apoco, despacio, quedito, masa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Ma za pacca, yocoxca xinemi in in cemanahuac. Vive in paz con todos en este mundo. |
zan quemman | Zan quemman | pocas veces, raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Zan quemman niauh tecpan. mui raras veces voy á palacio. |
zan quemmanian | Zan quemmanian | pocas veces, raras veces. | 17?? Bnf_362bis | Zan quemmanian nitlahuana. pocas veces me emborracho. |
zan quezquipa | Zan quezquipa | Pocas veces. | 17?? Bnf_362bis | Si pregunto auno q[ue] tantas veces ha hecho un pecado, puede esponder: Quenin nicpohuaz? cuix zan quezquipa, cuix zan tlapohualpa? como las tengo de contar? por ventura son pocas, ó pueden se contar las veces q[ue] lo he cometido? |
zan tequitl | Zan tequitl | sirve de adverbio, aunq[ue] tequitl es nombre, q[ue] significa oficio, trabajo. Significa este adverbio, q[ue] no se hizo sino executar algo, y pazar al punto a executar otra cosa | 17?? Bnf_362bis | la significacion de este adverbio se conoce por estos exemplos: Zan tequitl oncan onichiyocuique, otlaquaque inic niman occeppa centlaquauh, ohualtotocaquê. No hicieron mas q[ue] comer alli un bocado, y luego otra vez caminaron aprisa sin pasar. De manera q[ue] significa este adverbio, q[ue] no se hizo sino executar algo, y pazar al punto a executar otra cosa. Nochan onihualla, auh zan tequitl onitlaqua, uah niman onia. Vine ami casa, y no hice sino comer, y luego me fui. Zan tequitl onatlic, niman onitlatequipanoto. No hice sino beber agua, e irme atrabajar. |
zan tlalhuiz | Zan tlalhuiz | lo mismo que Tlalhuiz. | 17?? Bnf_362bis | |
zan tlamach | Zan tlamach | poco a poco, despacio, con tienso, quedito, mansa y pacificamente. | 17?? Bnf_362bis | Cenca zan tlamach in yatihui in tlatoquê inic ocalaquito in huei tecpan. fueron andando muy despacio los caziques hasta entrr en palacio. |
zan tlapic | Zan tlapic | en vano, en valde, sin provecho, o fruto, y tambien falsamente, con mentira. | 17?? Bnf_362bis | Aocmo imman zannen, zan tlapic otihullaquê, ye ocuellatzonquia. Ya no es tiempo, envalde hemos vendio ya se acabo la fiesta. |
zan ye | Zan yê | sino. | 17?? Bnf_362bis | Amo onicahuac, ca zan yê ihuan onicnonotz. Yo no lo señi, sino q[ue] mansamente le avise. |
zan ye no | Zan ye no | El mismo. El mismo lugar, o tiempo. la misma cosa. | 17?? Bnf_362bis | Mexico onitlacat, ihuan zan ye no oncan oninotzcalti. Naci en Mexico, y ay mismo me crie. Zan ye no yehuatl oniquito. lo mismo dixe yo. Zan ye no oncan oquinnamic. los encontré en el mismo lugar. Zan ye no ihui. De la misma manera, dela propria suerte. occeppa zan ye no ihui in ic tlaqualtilo. en la misma conformidad, del mismo modo, o suerte le dieron a comer otra vez. |
zan ye no icuac | Zan ye no iquac | entonces tambien. es ese mismo tiempo, hora {..} año. | 17?? Bnf_362bis | In iquac titequaatequic. ... zan ye no iquac tiquitotiaz in teotlatolli. quando bautisaras iras diciendo entonces tambien las sagradas palabras. zan ye no iquac on onitlacat. entonces tambien, en ese mismo tiempo naci yo. |
zan ye no iuh | Zan ye no iuh | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | |
zan ye no iuhqui | Zan ye no iuhqui | Dela misma manera. | 17?? Bnf_362bis | |
zan ye no nican | Zan ye no nican | En este mismo lugar. | 17?? Bnf_362bis | |
zan ye no oncan | Zan ye no oncan | en ese mismo lugar. | 17?? Bnf_362bis | |
zanen | Zanen | por ventura, acaso, latin. forté. (adverbio de dudar.) quiza, quiza querra Dios. Usase deel quando se duda si sucedera lo q[ue] se desea ó espera, y no lo q[ue] se teme. | 17?? Bnf_362bis | V[erbi]g[racia] Cuix zanen nocnopiltiz, nomacehualtiz in motepalehuilitzin? Tendré por ventura dicha en q[ue] me favorescas? Intla zanen otiyecquizquê in pixquipan ca niman nicnamictiz in nochpoch azo zanen oquic neciz acâ qualli tlacatl telpocatzin. Si Dios quiere q[ue] tengamos buena cosecha, luego he de casar ami hija, quiza querra Dios q[ue] de aqui allá se ofresca ocasion dealgun mozo virtuoso. |
zatepan + | Iz zatepan | al fin, alcabo, ala postre | 17?? Bnf_362bis | |
zatepan + | Yecê ic zatepan | Despues. Yecê ic zatepan. pero alfin, alcabo. vide Quin zatepan. | 17?? Bnf_362bis | Achtopa ximixami, zatepan titenizaz. lávate primero el rostro, y despues almorzaras. Achto xiccui in atl, zatepan titlaahuachiz. Ve primero a traher agua, y despues regaras. |
zatlatzaccan | Zatlatzaccan | finalmente, ultimamente. | 17?? Bnf_362bis | |
zatlatzonco | Zatlatzonco | finalmente, ultimamente. | 17?? Bnf_362bis | |
zayenelli + | Quemmach zayenelli | vide Ach zayenelli | 17?? Bnf_362bis | |
zayo$ | Zaiuh | antepuesto a nombres o adverbios de tiempo significa todavia. | 17?? Bnf_362bis | Za iuh nauhxihuitl huallacizque in mexicâ, in mochiuh in. Quatro año antes q[ue] llegaron los [mexicanos] sucedio esto. ala letra: todavia faltaban quatro años para q[ue] llegaran los mexicanos, quando sucedio esto. Za iuh moztla. un dia antes. Inye tlapoyahua iz za iuh mictitoz in Nezahualcoyotzin otlahuantiloquê in quauhcalpixquê in oquipiaya ic omaquiz. El dia antes q[ue] havian dematar a Nezahualcoyol emborracharon al anochecer a los q[ue] lo guardaban, con lo q[ue] se escapó. |
zayo$ + | Iz[ ]zaiuh | vide Zaiuh | 17?? Bnf_362bis | |
zaz cemi | Zaz cemi | de una vez, para siempre. | 17?? Bnf_362bis | zazcemi oniquixnahuati. lo despedi deuna vez, y para siempre. |
zaz cemi xihuian | Zaz cemi xihuian | id de una vez todos juntos. De esta expresion se usa quando van algunos a alguna parte cada uno de por si, y se quiere q[ue] vayan de una vez todos juntos. | 17?? Bnf_362bis | |
zazan | Zazan | Sin traza, necia, disparatadamente. | 17?? Bnf_362bis | Cuix zazan temac ninotlazaz? pues q[ue] he de meterme en manos dela justicia, o de mis enemigo sin que ni paraque, neciamente? |
zazan campa | Zazan campa | Por ay. | 17?? Bnf_362bis | Amo timomachtia, manocê titlatequipanoa, zazan campa, zazan canin tiquiquiztinemi. No estudias ni trabajass, por ay te andas perdido. |
zazan canin | Zazan canin | Por ay. | 17?? Bnf_362bis | |
zazan quenin | Zazan quenin | apoco mas o menos, sin traza ni acuerdo. | 17?? Bnf_362bis | Zazan quenin ticchihua in tlein nimitztequiuhtia. haces apoco mas o menos loq[ue] te encargo. Ca zazanquenin tiqualani. porq[ue] por nada, y porqualquiera cosa te enojas. |
zazan tlein mach | Zazan tlein mach | su significacion la da esta frase. | 17?? Bnf_362bis | su significacion la da esta frase. In iquac mochiuhtica misa amo ninoteochihua, zazan tlein mach niquilnamiqui. en tiempo de misa no rezo, sino q[ue] me divierto en mil disparatadas imaginaciones. |
zazcemi | Zazcemi | De una vez | 17?? Bnf_362bis | Cemi, zazcemi oniquixnahuati. de una vez lo despedi. |
zazo | Zazo | antepuesto alos pronombres y adverbios interrogativos les quita el q[ue] lo sean, y su significacion corresponde al Qualquier castellano. V[erbi]g[racia] Zazo tlein. qualquier cosa que. Zazo quemman a qualquiera hora q[ue]. Zazo aquin. qualquiera persona que. | 17?? Bnf_362bis | Xiccaqui iz zazo tactê titlatlacoani, iz zazo quemman ihuicpatzinco timocuepaz in Totecuiyo mitzmopopolhuiliz iz zazo quexquich, ihuan iz zazo tlein ic otimoyolitlacalhui. Oye pecador, qualquiera q[ue] tu seas, aqualquiera hora q[ue] te convirtieres a nuestro señor te perdonará qualquieras pecados q[ue] hayas cometido. |
zazo aquin | Zazo aquin | qualquiera persona que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
zazo quemman | Zazo quemman | qualquiera hora que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
zazo tlein | Zazo tlein | qualquiera cosa que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis | |
zazo tlein | Zazo tlein | qualquiera cosa que. vide Zazo. | 17?? Bnf_362bis |